VAR (Video Assistant Referee, trợ lý trọng tài video) là một tổ trọng tài ngồi trong phòng điều khiển, xem lại hình ảnh từ nhiều góc máy để báo cho trọng tài chính khi có sai sót rõ ràng hoặc tình huống nghiêm trọng bị bỏ sót. VAR chỉ được can thiệp vào bốn loại tình huống: bàn thắng, phạt đền, thẻ đỏ trực tiếp và nhầm người. Quyết định cuối cùng luôn thuộc về trọng tài trên sân.
Bốn tình huống VAR được phép can thiệp
Bộ luật của IFAB gọi đây là các tình huống "thay đổi cục diện trận đấu". Ngoài bốn loại này, VAR không có quyền lên tiếng, dù pha bóng sai đến đâu.
| Tình huống | VAR kiểm tra gì | VAR không xét |
|---|---|---|
| Bàn thắng / không bàn thắng | Lỗi của đội tấn công trong pha tấn công dẫn tới bàn thắng: việt vị, chạm tay, phạm lỗi, bóng đã ra ngoài sân | Các pha bóng xảy ra từ trước khi bắt đầu pha tấn công đó |
| Phạt đền / không phạt đền | Có lỗi trong vòng cấm hay không, lỗi xảy ra trong hay ngoài vòng cấm, có lỗi của bên tấn công trước đó | Những va chạm thông thường mà trọng tài đã thấy và cho qua một cách hợp lý |
| Thẻ đỏ trực tiếp | Chơi xấu nghiêm trọng, hành vi bạo lực, cắn hoặc nhổ nước bọt, ngăn cản cơ hội ghi bàn rõ rệt | Thẻ vàng thứ hai (theo luật hiện hành) |
| Nhầm người | Trọng tài phạt thẻ nhầm cầu thủ | — |
Các quyết định như phạt góc hay ném biên trao nhầm, một thẻ vàng thứ hai đáng tranh cãi, một pha phạm lỗi ở giữa sân không dẫn tới bàn thắng, đều nằm ngoài phạm vi của VAR theo bộ luật hiện hành. Đã có đề xuất mở rộng VAR sang thẻ vàng thứ hai và phạt góc, và việc này được bàn trong giai đoạn 2025–2026. Người xem nên đọc điều lệ riêng của từng giải, vì giải đấu được phép áp dụng thử những điều IFAB cho phép.
Một pha VAR diễn ra thế nào, từng bước
- Trọng tài ra quyết định trước. Luật bắt buộc trọng tài chính phải tự đưa ra quyết định ban đầu, kể cả "cho đá tiếp". Trọng tài không được phép bỏ trống quyết định rồi chờ VAR.
- VAR "check" âm thầm. Tổ VAR rà mọi bàn thắng, mọi pha có khả năng phạt đền hay thẻ đỏ. Phần lớn các lần kiểm tra kết thúc trong vài giây và khán giả không hề biết. Đó là "silent check".
- Nếu thấy sai rõ ràng, VAR báo qua tai nghe. Trọng tài có thể ra hiệu tạm dừng trận đấu bằng cách đặt tay lên tai nghe.
- Chọn một trong hai cách xử lý. Với những tình huống thuần thực tế (vị trí việt vị, bóng đã ra ngoài, lỗi trong hay ngoài vòng cấm), trọng tài có thể nghe VAR và đổi quyết định ngay. Với những tình huống cần phán đoán (lỗi có đủ nặng không, chạm tay có tính là phạm lỗi không), trọng tài thường ra màn hình bên đường biên để tự xem, gọi là On-Field Review.
- Ra hiệu chữ nhật. Trọng tài vẽ hình chiếc màn hình trên không trung để báo đang xem lại, và vẽ lần nữa trước khi công bố quyết định cuối cùng.
Khu vực đặt màn hình gọi là RRA (Referee Review Area). Cầu thủ hay quan chức đội bóng tự ý vào khu này sẽ bị thẻ vàng; ai vào tận phòng điều khiển video sẽ bị đuổi khỏi sân. Cầu thủ làm động tác vẽ màn hình quá đà để đòi VAR cũng bị thẻ vàng.
Tổ VAR gồm những ai
Một trận đấu có VAR thường có ít nhất ba người trong phòng điều khiển: trọng tài VAR (người nói chuyện với trọng tài chính), trợ lý VAR (AVAR, theo dõi trực tiếp trận đấu khi VAR đang xem lại một pha khác) và kỹ thuật viên phát lại hình ảnh. Ở các giải lớn còn có người chuyên trách việt vị. Tất cả đều là trọng tài có chứng chỉ, không phải kỹ thuật viên truyền hình.
"Sai rõ ràng" nghĩa là gì
Nguyên tắc nền của VAR là "minimum interference, maximum benefit": can thiệp tối thiểu, lợi ích tối đa. VAR không được dùng để tìm quyết định "đúng hơn" trong một tình huống hai bên đều có lý. Nó chỉ sửa khi quyết định ban đầu rõ ràng là sai, theo cách mà hầu hết những người am hiểu nhìn lại đều đồng ý.
Câu hỏi VAR được dặn tự đặt ra không phải "đây có phải phạt đền không?" mà là "quyết định không phạt đền có rõ ràng là sai không?". Khác nhau một chữ, nhưng nó giải thích vì sao có những pha khán giả thấy đáng thổi mà VAR vẫn im lặng. Ngưỡng "rõ ràng" mỗi giải đặt một mức khác nhau, và chính độ vênh đó là nguồn tranh cãi lớn nhất của VAR.
Việt vị là ngoại lệ. Việt vị là chuyện thực tế: hoặc vượt lên, hoặc không. Vì thế VAR sửa cả những pha chỉ chênh vài centimet, điều làm nhiều người hâm mộ bực bội.
VAR ra đời từ đâu: các mốc chính
- 2010 — Pha bóng của Frank Lampard trước Đức ở World Cup Nam Phi qua hẳn vạch vôi nhưng không được công nhận. Áp lực đòi dùng công nghệ tăng mạnh, trước tiên dẫn tới công nghệ goal-line.
- 2016 — IFAB cho phép thử nghiệm VAR. Lần thử đầu tiên trong trận đấu chính thức diễn ra ở Mỹ. Tháng 12/2016, tại FIFA Club World Cup ở Nhật Bản, trọng tài Viktor Kassai cho Kashima Antlers hưởng phạt đền sau khi xem lại màn hình, quả phạt đền đầu tiên do VAR ở một giải của FIFA.
- 2017 — A-League (Úc), rồi Bundesliga và Serie A dùng VAR.
- Tháng 3/2018 — IFAB chính thức đưa VAR vào bộ luật. Mùa hè năm đó World Cup Nga là World Cup đầu tiên có VAR.
- 2019 — Premier League áp dụng từ mùa 2019/20, Champions League từ vòng loại trực tiếp mùa 2018/19.
- 2022 — World Cup Qatar kết hợp VAR với công nghệ việt vị bán tự động.
- 2023 — V-League bắt đầu đưa VAR vào một số trận, rồi mở rộng dần.
Sau World Cup 2018, FIFA công bố tỷ lệ quyết định đúng ở các tình huống chính tăng lên trên 99%. Đây là con số do chính FIFA đưa ra và cách tính phụ thuộc vào việc ai chấm "đúng" — nhưng không ai phủ nhận các lỗi lớn kiểu bàn thắng việt vị rõ ràng đã gần như biến mất ở những giải có VAR.
Những lời chỉ trích có cơ sở
Mất cảm xúc của bàn thắng
Người hâm mộ ăn mừng rồi phải chờ một, hai phút để biết bàn thắng có được tính hay không. Một số giải đã đặt mục tiêu rút ngắn thời gian kiểm tra, và công nghệ việt vị bán tự động ra đời một phần để giải quyết việc này.
Khán giả không biết chuyện gì đang xảy ra
Ở nhiều năm đầu, khán giả trên sân chỉ thấy màn hình ghi chữ "đang kiểm tra" mà không biết vì sao. IFAB sau đó cho phép trọng tài công bố quyết định qua loa sân, như ở World Cup nữ 2023 và nhiều giải về sau, kèm lý do ngắn gọn. Một số giải còn công khai đoạn ghi âm trao đổi giữa trọng tài và VAR sau trận.
Ngưỡng can thiệp không đồng đều
Cùng một pha chạm tay có thể bị thổi ở giải này mà không bị thổi ở giải khác. Lý do không nằm ở công nghệ mà ở cách hiểu chữ "rõ ràng" và ở cách mỗi giải huấn luyện trọng tài.
Kỹ thuật không bù được phán đoán
Camera cho thấy cái gì đã xảy ra, nhưng không cho thấy lực tiếp xúc có "đủ" để ngã hay không. Những pha phán đoán vẫn phụ thuộc vào con người, chỉ là con người được xem chậm.
Góc nhìn hôm nay: xem VAR như người trong nghề
Khi trận đấu tạm dừng vì VAR, có vài điều giúp bạn đoán trước kết quả:
- Trọng tài chỉ đứng chờ, tay giữ tai nghe: đang check. Đa số kết thúc bằng việc giữ nguyên quyết định.
- Trọng tài chạy ra màn hình: gần như chắc chắn quyết định ban đầu sẽ bị đổi. VAR chỉ mời ra màn hình khi đã thấy có sai sót, nên tỷ lệ trọng tài giữ nguyên sau khi xem là rất thấp.
- Đổi quyết định mà không ra màn hình: thường là việt vị hoặc vị trí lỗi trong hay ngoài vòng cấm.
- Cả pha tấn công bị tua ngược rất xa: VAR đang tìm điểm bắt đầu của pha tấn công, thường là để xem có lỗi trong lúc đội tấn công giành lại bóng không.
Muốn tìm hiểu kỹ, đọc phần "VAR Protocol" ở cuối bộ luật của IFAB. Các giải lớn như Premier League hay UEFA cũng đăng giải thích sau trận cho những tình huống gây tranh cãi, đáng xem để hiểu tư duy của trọng tài.
Câu hỏi thường gặp
VAR là viết tắt của gì?
VAR là Video Assistant Referee, tức trợ lý trọng tài video. Đây là một tổ trọng tài ngồi trong phòng điều khiển, xem lại hình ảnh và báo cho trọng tài chính khi có sai sót rõ ràng ở các tình huống quan trọng.
VAR được dùng trong những trường hợp nào?
VAR chỉ được can thiệp vào bốn loại tình huống: bàn thắng hay không bàn thắng, phạt đền hay không phạt đền, thẻ đỏ trực tiếp và phạt nhầm người. Các tình huống khác như phạt góc, ném biên hay thẻ vàng thứ hai không thuộc phạm vi VAR theo luật hiện hành.
VAR có quyền quyết định thay trọng tài không?
Không. VAR chỉ khuyến nghị. Quyết định cuối cùng luôn do trọng tài chính đưa ra, có thể sau khi tự xem lại màn hình bên đường biên. Với các tình huống thuần thực tế như việt vị, trọng tài thường chấp nhận thông tin của VAR mà không cần xem lại.
World Cup nào dùng VAR đầu tiên?
World Cup 2018 tại Nga là kỳ đầu tiên dùng VAR, ngay sau khi IFAB đưa VAR vào bộ luật vào tháng 3 năm 2018. Trước đó VAR đã được thử nghiệm ở FIFA Club World Cup 2016 và nhiều giải quốc nội.
Vì sao có pha rõ ràng sai mà VAR không can thiệp?
Có thể pha đó nằm ngoài bốn loại tình huống VAR được xét, hoặc tổ VAR đánh giá quyết định ban đầu không "rõ ràng là sai" theo ngưỡng của giải. Ngưỡng này khác nhau giữa các giải, nên cùng một pha bóng có thể được xử lý khác nhau.
Cầu thủ vẽ hình màn hình đòi VAR có bị phạt không?
Có. Cầu thủ làm động tác vẽ màn hình quá đà để đòi xem lại sẽ bị thẻ vàng. Tự ý đi vào khu vực màn hình xem lại bên đường biên cũng bị thẻ vàng, còn vào phòng điều khiển video thì bị thẻ đỏ.