Phạt đền là quả đá phạt trực tiếp từ chấm 11 mét, được trao khi đội phòng ngự phạm một lỗi phạt trực tiếp trong vòng cấm của mình. Loạt sút luân lưu là chuyện khác hẳn: đó không phải một hình phạt mà là cách phân định thắng thua khi trận đấu loại trực tiếp hoà sau thời gian thi đấu chính thức (và hiệp phụ nếu có). Hai thứ dùng chung chấm 11 mét nhưng do hai điều luật khác nhau điều chỉnh.
Phạt đền ra đời từ đâu
Quả phạt đền là sáng kiến của William McCrum, một thủ môn và doanh nhân người Ireland ở Milford. Ông đề xuất ý tưởng qua Hiệp hội bóng đá Ireland, và IFAB đưa nó vào luật năm 1891. Lý do rất thực tế: hậu vệ thời đó sẵn sàng kéo ngã, thậm chí đấm tiền đạo ngay trước khung thành, vì một quả đá phạt thông thường giữa đám đông cầu thủ chẳng đáng sợ.
Ban đầu phạt đền được đá từ một vạch ngang cách khung thành 12 yard. Năm 1902, vòng cấm hình chữ nhật và chấm phạt đền như ngày nay xuất hiện. Luật hiện hành ghi khoảng cách là 11 mét (12 yard tương đương khoảng 10,97 m).
Luật đá phạt đền: ai đứng đâu, làm gì
| Ai | Phải làm | Nếu vi phạm |
|---|---|---|
| Người sút | Được xác định rõ; đá bóng về phía trước; được chạy đà ngập ngừng, nhưng không được giả vờ sút khi đã hoàn tất đà chạy | Giả vờ sau khi hết đà: thẻ vàng, phạt gián tiếp cho đối phương (nếu bàn thắng thì không tính) |
| Thủ môn | Đứng trên vạch vôi giữa hai cột dọc, mặt hướng về người sút; được di chuyển dọc vạch; lúc bóng được sút phải có ít nhất một phần bàn chân chạm vạch hoặc ngang vạch | Nếu bóng không vào và thủ môn rời vạch sớm: đá lại |
| Các cầu thủ khác | Ở ngoài vòng cấm, sau chấm phạt đền, cách chấm ít nhất 9,15 m (vòng cung trên vòng cấm đánh dấu khoảng này) | Tuỳ đội nào vào sớm và bóng có vào hay không |
Quy định "ít nhất một chân trên vạch" có từ năm 2019. Trước đó luật yêu cầu thủ môn không được rời vạch trước khi bóng được sút, nhưng trọng tài hiếm khi thổi. Từ khi có VAR, những pha thủ môn lao lên sớm bị phát hiện và cho đá lại, như vài trường hợp ở World Cup nữ 2019.
Bóng bật cột thì sao
Nếu bóng chạm cột hoặc xà rồi bật ra, người sút không được chạm bóng lần nữa cho tới khi có cầu thủ khác chạm vào. Chạm lại là phạt gián tiếp cho đối phương. Người sút trượt chân và vô tình chạm bóng hai lần trong cùng một cú sút cũng là chuyện từng xảy ra ở Champions League, khiến IFAB phải xem lại cách xử lý trường hợp chạm hai lần vô ý.
Phạt đền khi đã hết giờ
Nếu phạt đền được thổi ngay cuối hiệp, trận đấu được kéo dài để thực hiện cho xong quả phạt. Pha bóng kết thúc khi bóng dừng lại, ra ngoài, vào lưới, hoặc bị chơi bởi một cầu thủ khác người sút (trừ thủ môn đội phòng ngự).
Loạt sút luân lưu: luật cụ thể
Trước 1970, trận hoà ở vòng loại trực tiếp được giải quyết bằng đá lại, hoặc thậm chí tung đồng xu. Ý từng vào chung kết Euro 1968 sau khi thắng Liên Xô ở bán kết bằng đồng xu. IFAB đưa loạt sút luân lưu vào luật năm 1970.
Luật 10 quy định các bước:
- Trọng tài tung đồng xu chọn khung thành để đá, rồi tung lần nữa để đội thắng chọn đá trước hay sau.
- Chỉ những cầu thủ đang có mặt trên sân lúc hết trận mới được đá. Cầu thủ đã bị thay ra hay bị đuổi không được tham gia.
- Nếu một đội nhiều người hơn, đội đó phải rút bớt cho bằng số.
- Mỗi đội đá năm lượt, xen kẽ nhau. Nếu một đội đã thắng chắc dù đội kia đá hết lượt còn lại, loạt sút dừng.
- Hoà sau năm lượt thì đá luân phiên từng cặp (sudden death) cho tới khi một đội ghi bàn mà đội kia không ghi.
- Một cầu thủ chỉ được đá lượt thứ hai khi tất cả đồng đội đủ điều kiện đã đá.
- Thủ môn bị thương trong loạt sút có thể được thay theo các điều kiện luật cho phép.
Theo luật, bàn thắng trong loạt sút luân lưu không tính vào tỷ số trận đấu. Kết quả được ghi là hoà, kèm dòng "thắng 4–2 trên chấm phạt đền".
Thử nghiệm ABBA
Năm 2017, IFAB cho thử thứ tự đá A-B-B-A (giống loạt tie-break trong tennis) để giảm lợi thế của đội đá trước. Thử nghiệm dừng lại năm 2018 vì không được các giải ủng hộ và không cho thấy lợi ích rõ ràng.
Những loạt sút đi vào lịch sử
- 1976, chung kết Euro, Belgrade — Antonín Panenka của Tiệp Khắc đá lốp nhẹ vào giữa khung thành trong khi thủ môn Tây Đức đổ người. Tiệp Khắc vô địch. Kiểu đá "Panenka" mang tên ông từ đó.
- 1982, bán kết World Cup, Sevilla — Tây Đức thắng Pháp, loạt sút luân lưu đầu tiên trong lịch sử World Cup.
- 1994, chung kết World Cup, Pasadena — chung kết đầu tiên phân định bằng luân lưu. Roberto Baggio sút vọt xà, Brazil vô địch.
- 2006, chung kết World Cup, Berlin — Ý thắng Pháp, trận mà Zidane bị thẻ đỏ trong hiệp phụ.
- 2018, Thường Châu — U23 Việt Nam thắng Iraq ở tứ kết và Qatar ở bán kết Giải U23 châu Á, cả hai trận đều qua loạt sút luân lưu, mở đường vào chung kết.
- 2022, chung kết World Cup, Lusail — Argentina thắng Pháp 4–2 trên chấm phạt đền sau trận hoà 3–3.
Ở World Cup, Đức (kể cả thời Tây Đức) thắng cả bốn loạt sút luân lưu từng tham dự. Croatia thắng hai loạt ở năm 2018 và hai loạt nữa ở năm 2022. Đội tuyển Anh có một chuỗi thất bại dài ở World Cup và Euro, trước khi thắng Colombia ở World Cup 2018.
Khoa học của chấm 11 mét
Thủ môn thường phải đoán
Một cú sút mạnh từ 11 mét tới khung thành chỉ mất chưa tới nửa giây, trong khi thủ môn cần thời gian phản ứng và đổ người. Vì thế đa số thủ môn phải chọn hướng trước khi bóng rời chân. Phân tích các loạt sút ở cấp cao cho thấy tỷ lệ thành công của phạt đền thường quanh mức 70–80%, tuỳ giải và tuỳ cách tính.
Đứng giữa có lợi?
Một nghiên cứu nổi tiếng của nhóm Bar-Eli về các quả phạt đền chuyên nghiệp gợi ý rằng thủ môn đứng yên ở giữa đôi khi có tỷ lệ cản phá cao hơn, nhưng thủ môn vẫn gần như luôn đổ người. Giải thích được đưa ra là "thiên lệch hành động": để thua mà đứng yên thì bị chê nhiều hơn để thua khi đã lao người.
Đá trước có lợi hơn không?
Một nghiên cứu được trích rất nhiều của Apesteguia và Palacios-Huerta (2010) cho rằng đội đá trước thắng khoảng 60% số loạt sút. Nhưng các nghiên cứu sau đó với bộ dữ liệu lớn hơn cho kết quả gần 50–50. Đây là vấn đề còn tranh cãi, và chính tranh cãi này dẫn tới thử nghiệm ABBA.
Áp lực mới là đối thủ chính
Nhà nghiên cứu người Na Uy Geir Jordet đã phân tích hàng trăm cú sút luân lưu ở các giải lớn và chỉ ra rằng những cầu thủ vội vàng (đặt bóng xong chạy ngay, tránh nhìn thủ môn) có tỷ lệ thành công thấp hơn. Ông cũng cho thấy những cú sút "quyết định" (sút hỏng là thua) có tỷ lệ vào thấp hơn hẳn những cú sút "sút vào là thắng". Kỹ thuật thì cầu thủ chuyên nghiệp ai cũng có; thứ quyết định là cách họ xử lý mấy giây đứng trước bóng.
Góc nhìn hôm nay
Ngày nay các đội tuyển lớn đều chuẩn bị loạt sút luân lưu như một phần của giáo án: chọn người đá theo dữ liệu, tập trong trạng thái mệt sau 120 phút, phân tích thói quen của thủ môn đối phương. Thủ môn mang theo giấy ghi chú về hướng sút của từng người, như Jens Lehmann của Đức ở World Cup 2006. Khi xem một loạt luân lưu, hãy để ý cách cầu thủ đi từ vòng tròn giữa sân tới chấm phạt, nhịp đặt bóng và ánh mắt — những thứ đó thường nói trước kết quả nhiều hơn là cú sút.
Muốn đọc thêm, cuốn Pressure Is a Privilege của Geir Jordet (2024) tổng hợp nghiên cứu nhiều năm về tâm lý chấm 11 mét, và cuốn Twelve Yards của Ben Lyttleton (2014) kể lịch sử phạt đền qua nhiều câu chuyện.
Câu hỏi thường gặp
Chấm phạt đền cách khung thành bao nhiêu mét?
Chấm phạt đền cách đường cầu môn 11 mét, tính từ điểm giữa hai cột dọc. Con số này bắt nguồn từ 12 yard trong luật gốc của Anh, tương đương khoảng 10,97 mét.
Thủ môn có được di chuyển khi bắt phạt đền không?
Có, thủ môn được di chuyển ngang dọc vạch vôi và đổ người. Nhưng lúc bóng được sút, ít nhất một phần bàn chân phải chạm vạch hoặc ở ngang vạch. Nếu rời vạch sớm mà cản phá được thì quả phạt được đá lại.
Đá luân lưu có tính vào tỷ số không?
Không. Bàn thắng trong loạt sút luân lưu không được tính vào tỷ số trận đấu. Kết quả chính thức là hoà, kèm ghi chú đội thắng trên chấm phạt đền.
Cầu thủ đã bị thay ra có được đá luân lưu không?
Không. Chỉ những cầu thủ còn ở trên sân lúc hết trận (kể cả hiệp phụ) mới được đá. Nếu một đội có nhiều người hơn, đội đó phải rút bớt cho bằng đội kia trước khi bắt đầu.
Đá Panenka là gì?
Đá Panenka là kiểu sút phạt đền lốp nhẹ vào giữa khung thành, đánh cược rằng thủ môn sẽ đổ người sang một bên. Cái tên lấy từ Antonín Panenka, người đá như vậy để giúp Tiệp Khắc vô địch Euro 1976.
Loạt sút luân lưu có từ năm nào?
IFAB đưa loạt sút luân lưu vào luật năm 1970. Trước đó trận hoà ở vòng loại trực tiếp phải đá lại hoặc phân định bằng tung đồng xu. Loạt luân lưu đầu tiên ở World Cup là trận bán kết Tây Đức gặp Pháp năm 1982.