Diego Armando Maradona (1960–2020) là cầu thủ Argentina được nhiều người coi là thiên tài cá nhân lớn nhất bóng đá: ông gần như một mình đưa Argentina vô địch World Cup 1986 và đưa Napoli, một đội miền Nam nước Ý chưa từng vô địch, lên đỉnh Serie A hai lần. Cùng lúc đó, sự nghiệp của ông đầy bê bối: "Bàn tay của Chúa", hai lần dương tính chất cấm, nghiện cocaine kéo dài. Hiểu Maradona là hiểu cả hai mặt ấy, không bỏ mặt nào.
Villa Fiorito và "Los Cebollitas"
Maradona sinh ngày 30/10/1960 ở Lanús, ngoại ô Buenos Aires, và lớn lên ở Villa Fiorito, một khu ổ chuột phía nam thủ đô. Ông là con trai đầu trong gia đình tám người con. Năm 8 tuổi, ông được một tuyển trạch viên đưa vào đội trẻ của Argentinos Juniors, đội có tên "Los Cebollitas" (tạm dịch: Những củ hành nhỏ). Đội trẻ này được kể là từng bất bại liền 136 trận, một con số hay được nhắc nhưng nên coi là chuyện kể của câu lạc bộ hơn là thống kê chính thức.
Ngày 20/10/1976, mười ngày trước sinh nhật 16 tuổi, Maradona ra mắt đội một Argentinos Juniors. Ông nhiều lần là vua phá lưới các giải vô địch Argentina khi chưa tròn 20 tuổi. Dù vậy, HLV César Luis Menotti không gọi ông vào danh sách dự World Cup 1978 trên sân nhà, cho rằng ông còn quá trẻ. Một năm sau, Maradona dẫn Argentina vô địch giải trẻ thế giới U20 năm 1979 tại Nhật Bản và được bầu là cầu thủ hay nhất giải.
Năm 1981, ông chuyển sang Boca Juniors và vô địch giải Metropolitano ngay mùa đó. Áo xanh vàng của Boca và sân La Bombonera là nơi ông luôn coi là nhà.
Barcelona: hai năm không trọn vẹn
Sau World Cup 1982 ở Tây Ban Nha, nơi ông bị đuổi khỏi sân trong trận thua Brazil, Maradona sang Barcelona với mức phí kỷ lục thế giới thời điểm đó. Hai năm ở Camp Nou không suôn sẻ. Ông mắc viêm gan, rồi tháng 9/1983 bị hậu vệ Andoni Goikoetxea của Athletic Bilbao vào bóng gãy mắt cá chân. Ông vẫn giành Cúp Nhà vua năm 1983.
Trận chung kết Cúp Nhà vua năm 1984, lại gặp Athletic Bilbao, kết thúc bằng một vụ ẩu đả lớn trên sân với Maradona ở giữa. Đó là trận cuối của ông cho Barcelona. Theo nhiều nguồn tiểu sử, đây cũng là giai đoạn ông bắt đầu dùng cocaine.
Napoli 1984–1991: biến một thành phố thành nhà vô địch
Tháng 7/1984, Napoli mua Maradona với giá kỷ lục thế giới mới. Khoảng 75.000 người đến sân San Paolo chỉ để xem buổi ra mắt. Napoli lúc đó là đội bóng vừa thoát xuống hạng, đại diện cho miền Nam nước Ý nghèo hơn, thường bị cổ động viên các đội phía Bắc như Juventus, Milan, Inter miệt thị.
Những gì Maradona làm ở đây giải thích vì sao người Naples đến giờ vẫn treo ảnh ông trong nhà:
- Serie A 1986–87: chức vô địch quốc gia đầu tiên trong lịch sử Napoli, cùng năm đó đoạt luôn Coppa Italia.
- Cúp UEFA 1989: thắng Stuttgart ở chung kết hai lượt.
- Serie A 1989–90: chức vô địch thứ hai.
- Siêu cúp Ý 1990.
Phải tới năm 2023, 33 năm sau, Napoli mới vô địch Serie A lần thứ ba. Ở Naples, ông không chỉ là cầu thủ. Ông là biểu tượng của một vùng đất tìm lại lòng tự trọng.
Nhưng chính Naples cũng là nơi đời tư của ông trượt dốc. Ảnh ông chụp cùng các thành viên một gia tộc Camorra (mafia vùng Naples) được công bố rộng rãi; phim tài liệu năm 2019 của Asif Kapadia trình bày khá kỹ giai đoạn này.
World Cup 1986: Bàn tay của Chúa và Bàn thắng thế kỷ
Maradona là đội trưởng Argentina ở Mexico 1986. Ông ghi 5 bàn và kiến tạo 5 bàn, những con số thường được trích, và quan trọng hơn là gần như mọi đợt tấn công của Argentina đều đi qua chân ông.
Hai bàn trong bốn phút
Tứ kết ngày 22/6/1986 tại sân Azteca, Argentina gặp Anh trong không khí căng thẳng giữa hai nước sau năm 1982. Ở phút 51, Maradona nhảy lên tranh bóng bổng với thủ môn Peter Shilton và đẩy bóng vào lưới bằng tay trái. Trọng tài người Tunisia Ali Bin Nasser công nhận bàn thắng. Sau trận, Maradona nói bàn đó được ghi "một chút bằng đầu của Maradona và một chút bằng bàn tay của Chúa". Cụm từ "Bàn tay của Chúa" ra đời từ đó.
Bốn phút sau, ông nhận bóng ở phần sân nhà, xoay người thoát hai cầu thủ, chạy khoảng 60 mét trong chừng 10 giây, vượt qua Peter Beardsley, Peter Reid, Terry Butcher, Terry Fenwick rồi lừa luôn Shilton trước khi đưa bóng vào lưới. Năm 2002, một cuộc bình chọn trên trang của FIFA chọn đây là Bàn thắng của thế kỷ. Lời bình của phóng viên Uruguay Víctor Hugo Morales, gọi Maradona là "barrilete cósmico" (con diều vũ trụ), cũng nổi tiếng không kém.
Bán kết và chung kết
Ở bán kết, Maradona ghi cả hai bàn vào lưới Bỉ. Trong trận chung kết, Argentina dẫn Tây Đức 2-0 rồi bị gỡ hoà 2-2. Phút 84, Maradona chọc khe cho Jorge Burruchaga ghi bàn quyết định 3-2. Ông nhận Quả bóng vàng của giải.
| Kỳ World Cup | Vai trò của Maradona | Kết quả của Argentina |
|---|---|---|
| 1982 Tây Ban Nha | Ra mắt World Cup, bị đuổi trong trận thua Brazil | Bị loại ở vòng hai |
| 1986 Mexico | Đội trưởng, Quả bóng vàng của giải | Vô địch |
| 1990 Italy | Đá với chấn thương mắt cá, kiến tạo cho Caniggia hạ Brazil | Á quân, thua Tây Đức 0-1 |
| 1994 Mỹ | Đá hai trận rồi bị loại vì dương tính ephedrine | Bị loại ở vòng 16 đội |
| 2010 Nam Phi | Huấn luyện viên trưởng | Thua Đức 0-4 ở tứ kết |
1990: Naples phải chọn giữa Ý và Maradona
World Cup 1990 tổ chức ở Ý. Bán kết Ý gặp Argentina lại diễn ra đúng ở sân San Paolo của Napoli. Trước trận, Maradona kêu gọi người Naples nhớ rằng phần còn lại của nước Ý chưa bao giờ coi họ là người một nhà. Lời kêu gọi gây phẫn nộ ở phía Bắc. Argentina thắng trên chấm luân lưu, rồi thua Tây Đức 0-1 ở chung kết bằng quả phạt đền của Andreas Brehme. Maradona khóc trên sân Olimpico, một hình ảnh đối xứng với nụ cười bốn năm trước.
Cocaine, án phạt và những năm chống chọi
Tháng 3/1991, sau trận gặp Bari, Maradona dương tính với cocaine và bị cấm thi đấu 15 tháng. Ông rời Napoli trong lặng lẽ. Sau đó là Sevilla (1992–93), Newell's Old Boys (1993), rồi trở lại Boca Juniors và giải nghệ đúng ngày sinh nhật 37 tuổi, 30/10/1997.
Ở World Cup 1994, ông ghi bàn vào lưới Hy Lạp rồi lao về phía máy quay gào thét, hình ảnh thường được dùng để minh hoạ cho chính vụ việc sau đó. Sau trận gặp Nigeria, mẫu thử của ông dương tính với ephedrine, chất kích thích có trong một số thuốc giảm cân. Ông bị loại khỏi giải. Đó là trận cuối của ông cho đội tuyển, khép lại 91 trận và 34 bàn.
Những năm 2000, ông nhiều lần nhập viện vì tim, điều trị cai nghiện ở Cuba, phẫu thuật thu nhỏ dạ dày năm 2005. Ông từng dẫn một chương trình truyền hình ăn khách ở Argentina, rồi làm HLV đội tuyển 2008–2010 và một số câu lạc bộ ở Các Tiểu vương quốc Ả Rập, Mexico và cuối cùng là Gimnasia y Esgrima La Plata.
Maradona qua đời ngày 25/11/2020 tại nhà ở Tigre, gần Buenos Aires, vì suy tim, vài tuần sau một ca mổ tụ máu não. Argentina để quốc tang ba ngày. Vụ xét xử trách nhiệm của đội ngũ y tế chăm sóc ông mở năm 2025 nhưng bị huỷ giữa chừng vì sai phạm của một thẩm phán; tính tới giữa năm 2025, vụ việc vẫn chưa có kết luận.
Thiên tài nằm ở đâu: đọc lối chơi của Maradona
Maradona chỉ cao khoảng 1,65 m, thân hình đậm, trọng tâm thấp. Ông gần như chỉ dùng chân trái nhưng làm được với chân trái mọi thứ: rê, chuyền, sút phạt, cả tâng bóng khởi động mà các đoạn phim còn lưu lại. Người xem thường nhớ những pha rê qua nhiều người, nhưng người trong nghề nhấn mạnh hai thứ khác:
- Chịu đòn và giữ bóng. Ở Serie A thập niên 1980, nơi phòng ngự kèm người rất rát, ông vẫn giữ được bóng trước hai, ba người. Việc đó kéo hậu vệ về phía ông, mở khoảng trống cho đồng đội.
- Nâng tầm đồng đội. Cả Argentina 1986 lẫn Napoli đều không phải tập thể toàn ngôi sao. Sự khác biệt giữa họ và đối thủ phần lớn là Maradona.
Góc nhìn hôm nay: còn lại gì sau Maradona
Tháng 12/2020, sân San Paolo đổi tên thành Stadio Diego Armando Maradona. Ở khu Quartieri Spagnoli của Naples, bức tranh tường lớn vẽ ông trở thành điểm hành hương của cổ động viên. Sân của Argentinos Juniors ở Buenos Aires cũng mang tên ông.
Muốn tìm hiểu thêm:
- Phim tài liệu Diego Maradona (2019) của Asif Kapadia, dựng từ tư liệu thời Napoli.
- Phim È stata la mano di Dio (2021) của đạo diễn Paolo Sorrentino, người Naples, kể về tuổi trẻ của chính ông trong những năm Maradona ở thành phố.
- Tự truyện Yo soy el Diego (2000), giọng kể của chính Maradona, nên đọc với tinh thần phê phán vì đây là lời một phía.
- Xem lại trọn trận tứ kết Argentina – Anh 1986, không chỉ hai bàn thắng, để thấy ông bị kèm thế nào suốt 90 phút.
Bài học khó chịu nhưng thật: tài năng lớn không che được sự đổ vỡ, và sự đổ vỡ cũng không xoá được tài năng. Người Naples chọn nhớ cả hai, và có lẽ đó là cách nhìn trung thực nhất.
Câu hỏi thường gặp
Bàn tay của Chúa là gì?
Đó là bàn thắng Maradona ghi bằng tay trái vào lưới tuyển Anh ở tứ kết World Cup 1986, phút 51, mà trọng tài không phát hiện. Sau trận ông nói bàn thắng có "một chút bàn tay của Chúa", và cụm từ này gắn với ông từ đó. Bốn phút sau, ông ghi bàn thắng solo được bình chọn là đẹp nhất thế kỷ.
Maradona vô địch World Cup năm nào?
Maradona vô địch World Cup một lần, năm 1986 tại Mexico, với vai trò đội trưởng Argentina. Ông được bầu là cầu thủ hay nhất giải. Năm 1990, Argentina vào chung kết nhưng thua Tây Đức 0-1.
Maradona đá cho những câu lạc bộ nào?
Ông chơi cho Argentinos Juniors, Boca Juniors, Barcelona, Napoli, Sevilla, Newell's Old Boys rồi trở lại Boca để giải nghệ năm 1997. Giai đoạn đỉnh cao nhất là ở Napoli 1984–1991, với hai chức vô địch Serie A và một Cúp UEFA.
Maradona mất năm nào?
Maradona qua đời ngày 25/11/2020 tại Tigre, ngoại ô Buenos Aires, vì suy tim, khi 60 tuổi. Trước đó vài tuần ông vừa mổ tụ máu não. Argentina để quốc tang ba ngày.
Vì sao Maradona bị loại khỏi World Cup 1994?
Sau trận gặp Nigeria ở vòng bảng, mẫu thử doping của ông dương tính với ephedrine, một chất kích thích bị cấm. FIFA loại ông khỏi giải. Đây cũng là trận cuối cùng ông khoác áo đội tuyển Argentina.