Theo luật hiện hành của IFAB, không phải cứ bóng chạm tay là phạm lỗi. Cầu thủ chỉ bị thổi lỗi chạm tay khi cố ý dùng tay hoặc cánh tay chơi bóng, khi để tay ở tư thế làm cơ thể to ra một cách không tự nhiên, hoặc khi chính mình ghi bàn bằng tay hay ngay sau khi bóng chạm tay, kể cả vô tình. Ranh giới của "cánh tay" là ngang đáy nách.
Cánh tay bắt đầu từ đâu
Trước năm 2020, không có định nghĩa chính thức nào. Bóng chạm vai, chạm bắp tay trên, mỗi trọng tài hiểu một kiểu. Từ mùa 2020/21, IFAB vẽ ra một đường rõ ràng: ranh giới trên của cánh tay nằm ngang với đáy nách. Bóng chạm từ đường đó trở lên (vai, phần trên bắp tay sát vai) thì không tính là chạm tay. Từ đường đó trở xuống thì có thể tính.
Chính định nghĩa này cũng được dùng khi xét việt vị: phần cánh tay dưới đường ngang nách không được tính khi đo vị trí cầu thủ.
Ba trường hợp là phạm lỗi
1. Cố ý chạm bóng bằng tay
Đây là trường hợp dễ hiểu nhất: đưa tay ra chặn bóng, đẩy bóng, bắt bóng. Luật nói thêm cả việc di chuyển tay về phía quả bóng cũng được coi là cố ý. Một hậu vệ vung tay về phía đường bóng, dù chạm nhẹ, vẫn là phạm lỗi.
2. Làm cơ thể to ra một cách không tự nhiên
Đây là phần khó nhất và gây tranh cãi nhiều nhất. Luật viết: cầu thủ phạm lỗi nếu bóng chạm tay khi tay đang làm cơ thể to ra một cách không tự nhiên, tức là vị trí cánh tay không phải hệ quả của chuyển động cơ thể trong tình huống đó, và không có lý do hợp lý cho tư thế ấy. Để tay như vậy là chấp nhận rủi ro bóng chạm vào và bị phạt.
Ví dụ: hậu vệ lao vào cản phá cú sút, hai tay dang rộng ngang vai. Tư thế này "to ra" không cần thiết, nên bóng chạm tay là lỗi. Ngược lại, khi chạy nước rút, tay đánh theo nhịp là tự nhiên. Khi bật nhảy đánh đầu, tay đưa lên ở mức nhất định để lấy đà cũng thường được coi là tự nhiên, miễn không vươn cao quá mức cần thiết.
3. Ghi bàn bằng tay, hoặc ngay sau khi bóng chạm tay
Một cầu thủ tấn công ghi bàn trực tiếp bằng tay hoặc cánh tay, dù vô tình, thì bàn thắng không được công nhận. Tương tự nếu bóng vô tình chạm tay rồi ngay sau đó chính cầu thủ ấy ghi bàn. Thủ môn cũng vậy: ném bóng thẳng vào lưới đối phương thì không được tính bàn, đội kia được phát bóng lên.
Những trường hợp thường không bị phạt
- Tay chống xuống đất khi ngã: tay nằm giữa người và mặt đất để đỡ cơ thể, nhưng không duỗi ra ngang hay dựng đứng lên.
- Tay ở sát người: cánh tay ôm sát thân, không làm cơ thể rộng ra.
- Bóng tới quá gần, quá nhanh mà tay ở tư thế tự nhiên. Khoảng cách và tốc độ được trọng tài cân nhắc, dù luật hiện hành không còn liệt kê "bóng bật từ chân mình lên tay" là trường hợp miễn trừ tự động.
- Đồng đội vô tình chạm tay rồi một người khác ghi bàn: từ mùa 2021/22, nếu bóng vô tình chạm tay của cầu thủ A, sau đó cầu thủ B ghi bàn, bàn thắng vẫn được tính. Chỉ người ghi bàn mới bị xét.
Lỗi chạm tay của thủ môn
Thủ môn được dùng tay trong vòng cấm của mình. Nhưng có ba ngoại lệ:
- Ra ngoài vòng cấm, thủ môn chỉ là một cầu thủ thường. Bắt bóng ngoài vòng cấm là phạm lỗi chạm tay, đá phạt trực tiếp, có thể kèm thẻ nếu ngăn cơ hội ghi bàn.
- Đồng đội cố ý chuyền về bằng chân rồi thủ môn bắt bóng: phạt gián tiếp. Đây là luật chuyền về, có từ năm 1992 sau một thời kỳ các đội chuyền qua lại với thủ môn để câu giờ.
- Đồng đội ném biên trực tiếp cho thủ môn bắt: phạt gián tiếp.
Từ mùa 2025/26, IFAB đổi cách phạt thủ môn giữ bóng quá lâu. Trước đây quy định sáu giây, phạt gián tiếp, nhưng gần như không ai thổi. Nay là tám giây, trọng tài đếm ngược bằng tay năm giây cuối, và vi phạm thì đội kia được hưởng phạt góc.
Chạm tay trong vòng cấm và mức phạt
| Tình huống | Phạt | Thẻ |
|---|---|---|
| Chạm tay phạm lỗi ngoài vòng cấm | Phạt trực tiếp | Thường không thẻ, trừ khi cắt một pha tấn công triển vọng (thẻ vàng) |
| Chạm tay phạm lỗi trong vòng cấm của mình | Phạt đền | Tuỳ tính chất, như dưới |
| Cố ý chạm tay ngăn một bàn thắng hoặc cơ hội ghi bàn rõ rệt | Phạt đền hoặc phạt trực tiếp | Thẻ đỏ, ở bất cứ đâu trên sân |
| Cố ý chạm tay để cắt pha tấn công triển vọng | Phạt trực tiếp hoặc phạt đền | Thẻ vàng |
| Cầu thủ tấn công ghi bàn bằng tay (kể cả vô tình) | Không công nhận bàn thắng, phạt trực tiếp cho đội phòng ngự | Thẻ vàng nếu cố ý |
Khác với lỗi va chạm, luật "giảm nhẹ" (chỉ thẻ vàng thay vì đỏ khi phạm lỗi trong vòng cấm nhưng đang cố chơi bóng) không áp dụng cho cố ý chạm tay. Dùng tay chặn bàn thắng thì đuổi khỏi sân.
Những pha chạm tay đi vào lịch sử
"Bàn tay của Chúa", 1986
Tứ kết World Cup 1986 ở Mexico City, Diego Maradona bật lên tranh bóng với thủ môn Peter Shilton và đưa bóng vào lưới bằng tay. Trọng tài công nhận. Sau trận, Maradona nói bàn thắng đến "một chút bằng cái đầu của Maradona và một chút bằng bàn tay của Chúa". Chỉ bốn phút sau, anh ghi bàn thứ hai sau pha đi bóng qua nửa sân, thường được bình chọn là bàn thắng đẹp nhất thế kỷ. Argentina thắng 2–1.
Luis Suárez cản phá trên vạch vôi, 2010
Tứ kết World Cup 2010, phút cuối hiệp phụ trận Uruguay – Ghana, Suárez dùng tay chặn cú đánh đầu chắc chắn thành bàn. Anh nhận thẻ đỏ, Ghana được phạt đền. Asamoah Gyan sút trúng xà, rồi Uruguay thắng ở loạt luân lưu. Pha bóng này hay được đem ra khi bàn về chuyện luật có "công bằng" không: Suárez nhận đúng mức phạt cao nhất mà luật cho phép, nhưng đội của anh vẫn hưởng lợi.
Thierry Henry, 2009
Trận play-off vòng loại World Cup 2010 giữa Pháp và Cộng hoà Ireland, Henry dùng tay khống chế bóng trước khi chuyền cho William Gallas ghi bàn. Trọng tài không thấy, Pháp giành vé. Đây là một trong những pha thúc đẩy cuộc tranh luận về công nghệ hỗ trợ trọng tài.
Vì sao luật chạm tay thay đổi liên tục
Từ 2019 tới nay, Luật 12 về chạm tay đã được viết lại gần như mỗi năm. Lý do không phải IFAB thiếu quyết đoán, mà vì luật này phải giải một bài toán khó: ý định nằm trong đầu cầu thủ, còn trọng tài chỉ thấy tư thế.
Năm 2019, IFAB thử đưa ra quy định chặt hơn để giảm phán đoán chủ quan. Kết quả: một loạt bàn thắng bị huỷ và phạt đền được trao vì những pha chạm tay rõ ràng vô tình, kể cả ở Premier League mùa 2020/21. Người hâm mộ và cầu thủ phản ứng mạnh, nên từ 2021 IFAB nới lại, quay về đề cao phán đoán của trọng tài với tiêu chí "tự nhiên hay không tự nhiên".
Bởi vậy, nếu bạn đọc một bài viết cũ (trước 2021) về chạm tay, rất có thể nó đã lỗi thời. Luôn kiểm năm của tài liệu.
Góc nhìn hôm nay: tự xét một pha chạm tay
Khi xem lại một pha bóng chạm tay, hãy hỏi lần lượt:
- Bóng chạm dưới hay trên đường ngang nách?
- Cánh tay có di chuyển về phía bóng không?
- Tư thế tay có hợp lý với động tác lúc đó (chạy, nhảy, ngã, xoay người) không?
- Tay có làm cơ thể rộng ra để chặn đường bóng không?
- Nếu là bên tấn công: chính người chạm tay có ghi bàn ngay sau đó không?
Trả lời được năm câu đó, bạn sẽ đoán trước quyết định của trọng tài ở phần lớn các pha. Phần còn lại là vùng xám mà ngay cả trọng tài cấp FIFA cũng có thể bất đồng. Để cập nhật, đọc Luật 12 trong bộ luật bản mới nhất trên trang chính thức của IFAB; mục "Handling the ball" có kèm giải thích của chính hội đồng.
Câu hỏi thường gặp
Bóng chạm tay có phải lúc nào cũng phạt không?
Không. Chỉ phạt khi cầu thủ cố ý chạm bóng bằng tay, để tay làm cơ thể to ra không tự nhiên, hoặc ghi bàn bằng tay hay ngay sau khi bóng chạm tay mình. Tay ở sát người hoặc chống xuống đất khi ngã thường không bị phạt.
Chạm vai có tính là chạm tay không?
Không. Từ mùa 2020/21, ranh giới trên của cánh tay là ngang đáy nách. Bóng chạm vai hoặc phần sát vai phía trên đường đó không bị tính là chạm tay.
Chạm tay trong vòng cấm có bị thẻ đỏ không?
Chỉ khi cầu thủ cố ý chạm tay để ngăn một bàn thắng hoặc một cơ hội ghi bàn rõ rệt. Khi đó cầu thủ bị thẻ đỏ và đội kia được phạt đền. Những pha chạm tay khác trong vòng cấm thường chỉ bị phạt đền, có thể kèm thẻ vàng.
Thủ môn bắt bóng đồng đội chuyền về có bị phạt không?
Có, nếu đồng đội cố ý chuyền về bằng chân hoặc ném biên trực tiếp cho thủ môn. Đội kia được hưởng quả phạt gián tiếp tại chỗ thủ môn bắt bóng. Chuyền về bằng đầu, ngực hoặc đùi thì thủ môn được bắt.
Bàn tay của Chúa là gì?
Đó là bàn thắng Diego Maradona ghi bằng tay vào lưới đội tuyển Anh ở tứ kết World Cup 1986. Trọng tài không phát hiện và công nhận bàn thắng. Cái tên đến từ câu Maradona nói sau trận rằng bàn thắng có "một chút bàn tay của Chúa".