NBA là giải bóng rổ nhà nghề Bắc Mỹ gồm 30 đội, chia hai miền Đông và Tây. Mỗi đội chơi 82 trận mùa thường từ cuối tháng 10 tới giữa tháng 4; 16 đội mạnh nhất (sau vòng play-in) vào playoffs, đấu loại trực tiếp bốn vòng, mỗi vòng thắng 4 trong 7 trận, để tìm nhà vô địch vào tháng 6. Bên ngoài sân là một cỗ máy khác: tuyển chọn tân binh, trần lương, chuyển nhượng, quyết định đội nào mạnh lên trong nhiều năm.
Từ BAA đến 30 đội ngày nay
Giải ra đời năm 1946 với tên Basketball Association of America (BAA), do các ông chủ nhà thi đấu khúc côn cầu lập ra để lấp lịch trống. Năm 1949, BAA sáp nhập với giải National Basketball League và đổi tên thành NBA. Những năm đầu, giải liên tục mất đội vì thua lỗ; có lúc chỉ còn 8 đội.
Đối thủ lớn nhất là giải ABA (1967–1976), nổi tiếng với quả bóng ba màu đỏ, trắng, xanh, đường ném ba điểm và cuộc thi úp rổ. Khi ABA giải thể năm 1976, bốn đội được nhận vào NBA: New York Nets, Denver Nuggets, Indiana Pacers và San Antonio Spurs. Đường ném ba điểm của ABA cũng được NBA mượn vào mùa 1979-80.
Lần mở rộng gần nhất là năm 2004 với Charlotte Bobcats, đưa NBA lên 30 đội. Hiện có 29 đội ở Mỹ và một đội ở Canada là Toronto Raptors.
Cấu trúc giải: hai miền, sáu bảng
30 đội chia đều hai miền (conference) Đông và Tây, mỗi miền 15 đội. Mỗi miền lại có ba bảng (division) năm đội. Ví dụ, bảng Đại Tây Dương (Atlantic) của miền Đông có Boston Celtics, Brooklyn Nets, New York Knicks, Philadelphia 76ers và Toronto Raptors.
Lịch 82 trận không chia đều: đội gặp đối thủ cùng bảng nhiều lần nhất (4 trận), gặp đội cùng miền khác bảng 3 hoặc 4 trận, và gặp mỗi đội miền bên kia 2 trận, một sân nhà một sân khách. Bảng giờ chỉ còn ý nghĩa nhỏ trong việc xếp lịch và phân định khi bằng điểm; từ năm 2016, đứng đầu bảng không còn được bảo đảm suất hạt giống cao.
Một mùa NBA đi qua những mốc nào
| Thời điểm | Sự kiện | Ghi chú |
|---|---|---|
| Cuối tháng 6 | Draft (tuyển chọn tân binh) | 2 vòng, mỗi đội tối đa 1 lượt chọn mỗi vòng nếu không đổi chác |
| 30/6 – đầu tháng 7 | Thị trường cầu thủ tự do mở | Các đội được thương lượng rồi mới chính thức ký |
| Tháng 7 | Summer League ở Las Vegas | Tân binh và cầu thủ trẻ ra mắt |
| Cuối tháng 9 – tháng 10 | Tập huấn, trận giao hữu tiền mùa giải | |
| Cuối tháng 10 | Khai mạc mùa thường | 82 trận mỗi đội |
| Tháng 11 – tháng 12 | NBA Cup (giải giữa mùa) | Áp dụng từ mùa 2023-24 |
| Đầu tháng 2 | Hạn chót chuyển nhượng | Sau mốc này không được trao đổi cầu thủ |
| Giữa tháng 2 | All-Star | Trận các ngôi sao, thi úp rổ, thi ném ba điểm |
| Giữa tháng 4 | Hết mùa thường, play-in | |
| Tháng 4 – tháng 6 | Playoffs và chung kết (NBA Finals) | Tối đa 28 trận cho đội đi tới cuối |
Play-in và playoffs: đường tới chiếc cúp Larry O'Brien
Vòng play-in
Từ mùa 2020-21, NBA chính thức thêm vòng play-in cho các đội xếp hạng 7 đến 10 mỗi miền. Đội hạng 7 gặp hạng 8: thắng thì lấy hạt giống số 7. Đội hạng 9 gặp hạng 10: thua thì về nghỉ. Đội thua trận 7-8 gặp đội thắng trận 9-10, người thắng lấy hạt giống số 8. Thể thức này giữ cho nửa dưới bảng xếp hạng có lý do để thi đấu nghiêm túc tới tận tháng 4, thay vì cố tình thua để mong lượt chọn draft cao.
Bốn vòng loại trực tiếp
Mỗi miền có 8 hạt giống, xếp cặp 1-8, 2-7, 3-6, 4-5. Bốn vòng gồm: vòng một, bán kết miền, chung kết miền và NBA Finals giữa nhà vô địch hai miền. Mọi vòng đều đấu theo thể thức thắng 4 trong tối đa 7 trận, với lịch sân nhà 2-2-1-1-1: đội hạt giống cao hơn có trận 1, 2, 5 và 7 trên sân nhà. Chung kết từng dùng lịch 2-3-2 từ năm 1985 đến 2013 để giảm số chuyến bay ngang lục địa, rồi trở lại 2-2-1-1-1 từ năm 2014.
Lợi thế sân nhà có giá trị thật: lịch sử playoffs cho thấy đội chủ nhà thắng phần lớn các trận 7. Vì thế, cuộc đua thứ hạng ở mùa thường không vô nghĩa, dù 16 trên 30 đội rốt cuộc đều có mặt ở playoffs.
Nhà vô địch nhận cúp Larry O'Brien, mang tên ủy viên điều hành giải từ 1975 đến 1984. Cầu thủ hay nhất loạt chung kết nhận danh hiệu MVP chung kết, từ năm 2009 mang tên Bill Russell, người có 11 chức vô địch với Boston Celtics.
Tính tới mùa 2024-25, Boston Celtics giữ kỷ lục 18 chức vô địch, Los Angeles Lakers theo sát với 17 (tính cả 5 chức thời còn là Minneapolis Lakers).
NBA Cup: giải đấu trong giải đấu
Mùa 2023-24, NBA thêm giải giữa mùa, nay gọi là NBA Cup. Các trận vòng bảng được tính luôn vào thành tích 82 trận; các đội đứng đầu vào vòng loại trực tiếp, bán kết và chung kết đấu tập trung ở Las Vegas vào tháng 12. Riêng trận chung kết không tính vào thành tích mùa thường. Hai mùa đầu, Los Angeles Lakers (2023) và Milwaukee Bucks (2024) vô địch. Giải sinh ra để những trận tháng 11, vốn ít người quan tâm, có thêm sức nặng, và tiền thưởng đáng kể cho cầu thủ.
Phía sau sân: draft, trần lương và chuyển nhượng
Draft và xổ số
NBA không có xuống hạng. Thay vào đó, đội yếu được ưu tiên chọn tân binh trước. 14 đội không vào playoffs tham gia xổ số (draft lottery) để xác định bốn lượt chọn đầu; từ năm 2019, ba đội có thành tích tệ nhất mỗi đội chỉ có 14% cơ hội giành lượt chọn số 1. Tỉ lệ được làm phẳng như vậy là để giảm động cơ cố tình thua, thứ người Mỹ gọi là "tanking".
Lượt chọn draft là tài sản trao đổi được, kể cả lượt chọn nhiều năm sau. Không ít đội đã bán tương lai để mua một ngôi sao, rồi trả giá khi các lượt chọn ấy biến thành cầu thủ giỏi trong tay đối thủ.
Trần lương mềm
NBA dùng trần lương "mềm": đội được vượt trần trong một số trường hợp, quan trọng nhất là gia hạn với cầu thủ của chính mình (gọi là quyền Bird, theo tên Larry Bird). Mùa 2024-25 trần lương khoảng 140,6 triệu USD. Vượt trên một mức cao hơn thì phải nộp thuế xa xỉ, và từ thoả ước lao động năm 2023 còn có hai "ngưỡng" (apron) với các hạn chế ngày càng gắt, ví dụ không được gộp lương nhiều cầu thủ để đổi lấy một người. Cơ chế này đẩy các đội giàu không thể gom mãi ngôi sao, và là lý do ngày càng nhiều đội phải chia tay trụ cột sớm hơn mong muốn.
Chuyển nhượng
Khác bóng đá châu Âu, NBA gần như không có phí chuyển nhượng bằng tiền. Các đội trao đổi cầu thủ lấy cầu thủ, lượt chọn draft, và tổng lương hai bên phải khớp trong một biên độ cho phép. Cầu thủ hết hợp đồng thành cầu thủ tự do, được ký với bất kỳ đội nào.
Danh hiệu cá nhân và luật 65 trận
Cuối mùa thường, một hội đồng gồm phóng viên và bình luận viên bầu các giải thưởng: Cầu thủ xuất sắc nhất (MVP), Tân binh của năm, Cầu thủ phòng ngự hay nhất, Cầu thủ dự bị hay nhất, Cầu thủ tiến bộ nhất, Huấn luyện viên của năm. Từ mùa 2023-24, cầu thủ phải ra sân ít nhất 65 trận (với một số ngoại lệ) mới đủ điều kiện nhận phần lớn các danh hiệu này. Luật ra đời vì ngôi sao nghỉ ngơi ngày càng nhiều, khiến khán giả mua vé xong lại không được thấy người mình muốn xem.
Góc nhìn hôm nay: theo dõi NBA từ Việt Nam
Trận NBA thường diễn ra buổi tối giờ Mỹ, tức sáng sớm đến trưa giờ Việt Nam, rất hợp để xem trước giờ làm hoặc giờ nghỉ trưa. Trang chính thức NBA.com và ứng dụng của giải có bảng xếp hạng, thống kê từng trận và kho video. Muốn hiểu sâu cách một đội được xây, hãy theo dõi một đội trong cả mùa: xem họ chọn ai ở draft, ký ai ở tháng 7, đổi ai trước hạn chót tháng 2. Ba mốc đó kể nhiều về tham vọng của đội hơn bất kỳ trận đấu đơn lẻ nào.
Về sách, "The Book of Basketball" của Bill Simmons là bản kể lịch sử NBA vui và đầy quan điểm cá nhân; "Loose Balls" của Terry Pluto kể chuyện giải ABA qua lời người trong cuộc.
Câu hỏi thường gặp
NBA có bao nhiêu đội?
NBA có 30 đội, 29 đội ở Mỹ và một đội ở Canada (Toronto Raptors). Các đội chia thành miền Đông và miền Tây, mỗi miền 15 đội và ba bảng.
Một mùa NBA có bao nhiêu trận?
Mỗi đội chơi 82 trận mùa thường, nửa sân nhà nửa sân khách, từ cuối tháng 10 tới giữa tháng 4. Đội vào chung kết có thể chơi thêm tới 28 trận playoffs, chưa kể vòng play-in.
Play-in NBA là gì?
Play-in là vòng đấu phụ cho các đội xếp hạng 7 đến 10 mỗi miền để tranh hai suất cuối vào playoffs. Thể thức này áp dụng chính thức từ mùa 2020-21.
Đội nào vô địch NBA nhiều nhất?
Tính tới mùa 2024-25, Boston Celtics có 18 chức vô địch, nhiều nhất lịch sử. Los Angeles Lakers đứng thứ hai với 17 lần, gồm cả các chức vô địch thời còn ở Minneapolis.
Vì sao NBA không có xuống hạng?
NBA vận hành theo mô hình giải kín, các đội là thành viên nhượng quyền của giải. Thay cho xuống hạng, giải cân bằng sức mạnh bằng draft ưu tiên đội yếu, trần lương và thuế xa xỉ đánh vào đội chi tiêu quá tay.