Thẻ vàng là lời cảnh cáo, thẻ đỏ là lệnh đuổi khỏi sân. Luật 12 của IFAB liệt kê cụ thể bảy nhóm hành vi bị thẻ vàng và bảy nhóm bị thẻ đỏ. Cầu thủ nhận hai thẻ vàng trong một trận sẽ bị thẻ đỏ, và đội có cầu thủ bị đuổi không được thay người vào chỗ trống.
Thẻ phạt ra đời từ một cột đèn giao thông
Trước năm 1970, trọng tài cảnh cáo hay đuổi cầu thủ chỉ bằng lời nói. Vấn đề lộ ra ở World Cup 1966, trận tứ kết Anh – Argentina: trọng tài người Đức Rudolf Kreitlein đuổi đội trưởng Antonio Rattín của Argentina, nhưng Rattín không hiểu tiếng Đức và nhất quyết không rời sân trong nhiều phút. Theo những gì thường được kể lại, Jack Charlton của Anh chỉ biết mình đã bị cảnh cáo khi đọc báo hôm sau.
Ken Aston, trọng tài người Anh phụ trách đội ngũ trọng tài giải năm đó, kể rằng ý tưởng đến khi ông dừng xe ở đèn đỏ trên phố Kensington: vàng là chậm lại, đỏ là dừng. Thẻ màu được dùng lần đầu ở World Cup 1970 tại Mexico. Thẻ đỏ đầu tiên ở World Cup thuộc về Carlos Caszely của Chile, trong trận gặp Tây Đức năm 1974.
Ba mức độ của một pha phạm lỗi
Với các lỗi va chạm (đá, vấp, xô, nhảy vào người, xoạc bóng, đánh), trọng tài xét ba mức. Chính mức độ này quyết định có thẻ hay không.
| Mức độ | Tiếng Anh trong luật | Ý nghĩa | Hình phạt |
|---|---|---|---|
| Thiếu cẩn trọng | Careless | Thiếu chú ý, không cân nhắc khi vào bóng | Phạt trực tiếp, không thẻ |
| Liều lĩnh | Reckless | Làm mà không để ý tới nguy hiểm hay hậu quả cho đối phương | Phạt trực tiếp + thẻ vàng |
| Dùng sức quá mức | Using excessive force | Vượt xa mức cần thiết, đe doạ an toàn của đối phương | Phạt trực tiếp + thẻ đỏ |
Tốc độ, độ cao của chân, việc đạp gầm giày vào người, việc lao vào từ phía sau là những tiêu chí trọng tài cân nhắc. Một cú xoạc trúng bóng trước vẫn có thể là thẻ đỏ nếu đạp gầm giày vào cổ chân đối phương với tốc độ cao. "Tôi chạm bóng trước" không phải lời bào chữa trong luật.
Bảy nhóm lỗi bị thẻ vàng
- Trì hoãn việc bắt đầu lại trận đấu — cố tình đá bóng đi xa, đứng cản quả đá phạt, câu giờ khi bị thay ra.
- Phản ứng bằng lời nói hoặc hành động — cãi trọng tài, ném băng đội trưởng, vung tay phản đối.
- Vào, trở lại hoặc rời sân không được phép của trọng tài.
- Không giữ đúng khoảng cách khi đối phương đá phạt, phạt góc, ném biên (9,15 m với đá phạt và phạt góc).
- Liên tục phạm lỗi — không có con số cố định, trọng tài tự đánh giá.
- Hành vi phi thể thao — ăn vạ, cắt một pha tấn công triển vọng, cố ý chạm tay, cởi áo ăn mừng, kéo áo cản pha phản công, cố đánh lừa trọng tài.
- Vào khu vực xem lại video (RRA) hoặc làm động tác đòi VAR quá mức.
Cởi áo ăn mừng cũng bị thẻ
Nhiều người thấy vô lý, nhưng luật ghi rõ: cởi áo hoặc trùm áo lên đầu khi ăn mừng là thẻ vàng, kể cả khi bàn thắng sau đó bị huỷ. Trèo lên rào chắn ăn mừng với khán giả cũng vậy. Luật cho phép ăn mừng, nhưng không được quá đà hay làm mất thời gian.
Bảy nhóm lỗi bị thẻ đỏ
- Ngăn cản bàn thắng hoặc cơ hội ghi bàn rõ rệt (DOGSO) bằng cố ý chạm tay. Không áp dụng cho thủ môn trong vòng cấm của mình.
- Ngăn cản cơ hội ghi bàn rõ rệt bằng một lỗi phạt trực tiếp — kéo ngã tiền đạo đang đối mặt khung thành.
- Chơi xấu nghiêm trọng — tranh bóng dùng sức quá mức hoặc nguy hiểm đến an toàn đối phương.
- Cắn hoặc nhổ nước bọt vào bất kỳ ai.
- Hành vi bạo lực — đánh, đấm, đá người khi không tranh bóng, kể cả với đồng đội, khán giả hay quan chức.
- Dùng lời lẽ hoặc cử chỉ xúc phạm, lăng mạ, thô tục.
- Nhận thẻ vàng thứ hai trong cùng trận.
DOGSO: bốn câu hỏi của trọng tài
Để xác định có phải "cơ hội ghi bàn rõ rệt" không, trọng tài cân nhắc bốn yếu tố: khoảng cách từ chỗ phạm lỗi tới khung thành; hướng đi chung của pha bóng (có lao về khung thành không); khả năng giữ hoặc giành được bóng; số lượng và vị trí hậu vệ đối phương. Nếu còn một hậu vệ khác kịp bọc lót, đó thường chỉ là cắt pha tấn công triển vọng, chịu thẻ vàng.
Luật "giảm nhẹ trong vòng cấm"
Trước 2016, phạm lỗi DOGSO trong vòng cấm bị phạt ba lần: phạt đền, thẻ đỏ và treo giò. IFAB thấy quá nặng. Từ 2016, nếu cầu thủ phạm lỗi DOGSO trong vòng cấm nhưng đang cố chơi bóng (một pha xoạc bóng hỏng chẳng hạn), thì chỉ bị thẻ vàng kèm phạt đền. Nếu kéo áo, xô người, không có ý chơi bóng, hoặc cố ý chạm tay, thì vẫn là thẻ đỏ.
Lỗi phạt trực tiếp và phạt gián tiếp khác gì nhau
Thẻ phạt là chuyện kỷ luật, còn cách đá phạt là chuyện kỹ thuật. Hai thứ đi cùng nhau nhưng tách bạch.
- Phạt trực tiếp: có thể sút thẳng vào lưới. Áp dụng cho các lỗi va chạm (đá, vấp, xô, đánh, nhảy vào người, xoạc bóng), kéo người, cản người có va chạm, cắn và nhổ nước bọt, ném đồ vật vào người, chạm tay. Nếu xảy ra trong vòng cấm của đội phạm lỗi thì thành phạt đền.
- Phạt gián tiếp: bóng phải chạm thêm một cầu thủ nữa trước khi vào lưới. Trọng tài giơ thẳng tay lên trời cho tới khi bóng chạm người thứ hai. Áp dụng cho lối chơi nguy hiểm không va chạm (vung chân cao gần đầu đối phương), cản người không va chạm, việt vị, một số lỗi của thủ môn, phản ứng bằng lời.
Thẻ cho ban huấn luyện
Từ mùa 2019/20, huấn luyện viên và các thành viên ban huấn luyện cũng có thể nhận thẻ vàng và thẻ đỏ, thay vì chỉ bị "mời lên khán đài" như trước. Nếu trọng tài không xác định được ai trong khu kỹ thuật phạm lỗi, thẻ sẽ dành cho huấn luyện viên trưởng có mặt. Điều này giúp thống kê và áp dụng án treo giò rõ ràng hơn.
Những trận nhiều thẻ nhất lịch sử
- "Trận chiến Santiago", 1962 — Chile gặp Ý ở World Cup. Chưa có thẻ phạt, nhưng trận đấu đầy những cú đấm, đá, và hai cầu thủ Ý bị đuổi khỏi sân. Trọng tài Ken Aston, chính người về sau nghĩ ra thẻ phạt.
- "Trận chiến Nuremberg", 2006 — Bồ Đào Nha gặp Hà Lan ở vòng 16 đội World Cup. Trọng tài Valentin Ivanov rút 16 thẻ vàng và 4 thẻ đỏ, kỷ lục thẻ phạt ở một trận World Cup.
- Ba thẻ vàng cho một người, 2006 — Cũng tại World Cup năm đó, trọng tài Graham Poll rút cho Josip Šimunić của Croatia tới thẻ vàng thứ ba mới đuổi, vì quên mất đã rút thẻ thứ hai. Poll không được bắt thêm trận nào ở giải.
Treo giò: chuyện của điều lệ giải, không phải của luật
Bộ luật của IFAB chỉ nói thẻ đỏ là đuổi khỏi sân. Bao nhiêu trận bị treo giò, tích luỹ bao nhiêu thẻ vàng thì nghỉ, có xoá thẻ sau vòng bảng không, đều do điều lệ từng giải quy định. Ở World Cup, hai thẻ vàng qua hai trận khác nhau thường dẫn tới án treo giò một trận, và thẻ vàng được xoá sau tứ kết để không ai lỡ chung kết vì một thẻ vàng ở bán kết. Ở các giải quốc nội như Premier League hay V-League, ngưỡng tích luỹ được công bố trong điều lệ mỗi mùa.
Thẻ xanh và "sin bin"
Đầu năm 2024 có tin IFAB sẽ dùng thẻ xanh, đuổi tạm cầu thủ ra ngoài 10 phút. Thực tế IFAB chỉ cho phép "sin bin" (tạm truất quyền thi đấu) ở bóng đá cơ sở và bóng đá trẻ từ cuối thập niên 2010, và quyết định không đem nó lên cấp đỉnh cao. Tính tới mùa 2025/26, các giải chuyên nghiệp lớn không dùng thẻ xanh.
Góc nhìn hôm nay: đọc thẻ phạt như trọng tài
Khi thấy một pha phạm lỗi, thử tự hỏi theo thứ tự trọng tài được huấn luyện: Có phạm lỗi không? Lỗi ở đâu (trong hay ngoài vòng cấm)? Mức độ nào (thiếu cẩn trọng, liều lĩnh, quá mức)? Pha bóng có đang là cơ hội ghi bàn hay pha tấn công triển vọng không? Có nên cho lợi thế không? Một trọng tài giỏi có thể cho lợi thế rồi quay lại rút thẻ ở lần bóng dừng kế tiếp, nên đừng vội nghĩ trọng tài "bỏ qua". Những ai muốn đi sâu có thể đăng ký các khoá trọng tài cơ sở do liên đoàn bóng đá địa phương tổ chức, nơi Luật 12 được học kỹ nhất.
Câu hỏi thường gặp
Thẻ vàng và thẻ đỏ có từ năm nào?
Thẻ phạt được dùng lần đầu tại World Cup 1970 ở Mexico, theo ý tưởng của trọng tài người Anh Ken Aston. Trước đó, trọng tài chỉ cảnh cáo và đuổi cầu thủ bằng lời nói, gây hiểu nhầm khi cầu thủ và trọng tài không chung ngôn ngữ.
Hai thẻ vàng có bằng một thẻ đỏ không?
Có. Cầu thủ nhận thẻ vàng thứ hai trong cùng một trận sẽ bị rút thẻ đỏ và phải rời sân. Đội đó thi đấu thiếu người tới hết trận, không được thay người vào chỗ trống.
Ăn vạ có bị thẻ vàng không?
Có. Cố tình ngã để đánh lừa trọng tài, hay giả vờ bị phạm lỗi, được xếp vào hành vi phi thể thao và bị thẻ vàng. Từ khi có VAR, nhiều pha ăn vạ trong vòng cấm bị phát hiện sau khi xem lại.
Bị thẻ đỏ nghỉ mấy trận?
Luật bóng đá chỉ quy định thẻ đỏ là đuổi khỏi sân. Số trận treo giò do điều lệ từng giải và ban kỷ luật quyết định, thường ít nhất một trận, có thể nhiều hơn với hành vi bạo lực hay lăng mạ.
Huấn luyện viên có bị thẻ không?
Có. Từ mùa 2019/20, huấn luyện viên và thành viên ban huấn luyện có thể nhận thẻ vàng và thẻ đỏ. Nếu không xác định được người phạm lỗi trong khu kỹ thuật, huấn luyện viên trưởng sẽ nhận thẻ.
Trận nào nhiều thẻ nhất World Cup?
Trận Bồ Đào Nha gặp Hà Lan ở vòng 16 đội World Cup 2006, thường gọi là "Trận chiến Nuremberg". Trọng tài Valentin Ivanov rút 16 thẻ vàng và 4 thẻ đỏ.