Trọng tài bóng đá phải đưa ra hàng trăm quyết định trong 90 phút, nhiều quyết định chỉ có chưa tới một giây để nghĩ, trước hàng chục nghìn người đang mong một kết quả ngược lại. Họ chạy gần bằng một tiền vệ, phải thuộc 17 điều luật cùng các hướng dẫn đi kèm, và là người duy nhất trên sân không có ai cổ vũ. Đó là lý do nhiều người gọi đây là nghề khó nhất sân cỏ.
Tổ trọng tài một trận đấu chuyên nghiệp gồm những ai
| Vị trí | Ở đâu | Việc chính |
|---|---|---|
| Trọng tài chính | Trên sân | Có quyền quyết định cuối cùng về mọi tình huống, bấm giờ, rút thẻ |
| Hai trợ lý trọng tài (trọng tài biên) | Dọc hai đường biên dọc, mỗi người một nửa sân | Việt vị, bóng ra ngoài, phạt góc hay phát bóng lên, lỗi xảy ra gần họ |
| Trọng tài thứ tư | Giữa hai khu kỹ thuật | Quản lý thay người, giơ bảng bù giờ, kiểm soát băng ghế huấn luyện, thay trọng tài chính nếu cần |
| Trợ lý trọng tài dự bị | Bên đường biên | Thay trợ lý trọng tài nếu có người không thể tiếp tục |
| VAR, AVAR | Phòng điều khiển video | Xem lại các tình huống thay đổi cục diện trận đấu |
| Trợ lý trọng tài bổ sung (AAR) | Cạnh khung thành (một số giải) | Hỗ trợ tình huống trong vòng cấm; nay ít dùng ở nơi có VAR |
Tất cả nói chuyện với nhau qua hệ thống liên lạc không dây. Khi bạn thấy trọng tài chạm tay lên tai, đó là lúc họ đang nghe đồng nghiệp.
Từ "umpire" ngoài sân tới trọng tài trong sân
Ở những thập niên đầu của bóng đá hiện đại, mỗi đội cử một "umpire" để phân xử, còn "referee" đúng nghĩa là người trọng tài phân xử đứng ngoài sân, chỉ lên tiếng khi hai umpire bất đồng. Cầu thủ phải kêu, giơ tay xin phạt.
Năm 1891, cùng năm có quả phạt đền, IFAB đưa trọng tài vào trong sân và trao toàn quyền quyết định. Hai umpire trở thành hai trọng tài biên. Cấu trúc ba người này giữ nguyên gần một thế kỷ. Trọng tài thứ tư được chính thức hoá từ đầu thập niên 1990, rồi VAR vào luật năm 2018.
Chiếc còi được cho là xuất hiện trong bóng đá từ cuối thập niên 1870, và hãng Acme ở Birmingham (Anh) gắn tên tuổi với loại còi dùng phổ biến về sau. Chi tiết trận đấu đầu tiên có tiếng còi trọng tài còn khác nhau giữa các nguồn.
Một trọng tài chạy bao nhiêu và nhìn thấy gì
Các nghiên cứu theo dõi bằng GPS ở giải hàng đầu cho thấy một trọng tài chính thường chạy khoảng 10–13 km mỗi trận, trong đó có nhiều đoạn chạy tốc độ cao và chạy lùi, chạy ngang. Đó là lý do trọng tài cấp FIFA phải vượt qua các bài kiểm tra thể lực định kỳ gồm chạy nước rút lặp lại và chạy biến tốc. Trợ lý trọng tài chạy ít hơn về tổng quãng đường nhưng có nhiều pha bứt tốc ngắn và di chuyển ngang dọc theo hàng hậu vệ.
Thể lực ở đây không phải để khoẻ mà để có góc nhìn. Trọng tài được huấn luyện chạy theo đường chéo (diagonal system): trọng tài chính chạy theo một đường chéo từ góc này sang góc kia, hai trợ lý mỗi người phụ trách một nửa sân ở hai cạnh đối diện, sao cho phần lớn pha bóng được nhìn từ hai phía. Một trọng tài đứng sai chỗ hai mét có thể thấy một pha xô người thành pha tranh chấp bình thường.
Luật lợi thế: quyết định khó nhất là không thổi còi
Luật 5 cho phép trọng tài để trận đấu tiếp tục khi có lỗi, nếu việc đó có lợi cho đội bị phạm lỗi. Trọng tài giơ hai tay ra phía trước báo "lợi thế". Nếu lợi thế không thành trong vài giây, trọng tài có thể quay lại phạt lỗi ban đầu.
Cái khó nằm ở chữ "có lợi". Một pha phản công ba đánh hai đáng giá hơn quả đá phạt ở giữa sân, nhưng một đường chuyền lạc hướng ngay sau đó biến lợi thế thành thiệt thòi. Trọng tài phải đoán trước pha bóng sẽ đi đâu, trong lúc vẫn phải ghi nhớ để rút thẻ nếu lỗi đáng thẻ. Những trọng tài giỏi được nhớ tới chính vì những lần họ để trận đấu trôi đúng lúc.
Những trọng tài được nhớ tên
- Pierluigi Collina (Ý) — bắt chung kết World Cup 2002, được nhiều năm liền bình chọn là trọng tài xuất sắc nhất thế giới, sau này làm Chủ tịch Ủy ban Trọng tài FIFA. Ông nổi tiếng vì chuẩn bị kỹ: nghiên cứu lối chơi của từng đội trước trận.
- Howard Webb (Anh) — bắt cả chung kết Champions League lẫn chung kết World Cup trong năm 2010, sau đó điều hành tổ chức trọng tài chuyên nghiệp của bóng đá Anh (PGMOL).
- Stéphanie Frappart (Pháp) — năm 2022 trở thành người phụ nữ đầu tiên bắt chính một trận World Cup nam, trận Costa Rica – Đức. Trước đó cô đã bắt Siêu cúp châu Âu 2019 và các trận Champions League nam.
Áp lực: cái giá thật của nghề
Tâm lý
Nghiên cứu về trọng tài cho thấy tiếng ồn của khán giả có thể ảnh hưởng tới quyết định. Một thí nghiệm nổi tiếng của Nevill và cộng sự (2002) cho các trọng tài xem cùng một đoạn video, một nhóm nghe tiếng khán giả, một nhóm không. Nhóm có tiếng ồn thổi ít lỗi cho đội khách hơn. Giai đoạn các trận đấu không khán giả năm 2020 cũng được nhiều nhà kinh tế học dùng để đo "lợi thế sân nhà", và đa số ghi nhận chênh lệch thẻ phạt giữa đội nhà và đội khách thu hẹp.
Bạo lực và lăng mạ
Ở cấp chuyên nghiệp, trọng tài bị lăng mạ trên mạng xã hội sau gần như mọi quyết định gây tranh cãi. Sau chung kết Europa League 2023 ở Budapest, trọng tài Anthony Taylor cùng gia đình bị một nhóm cổ động viên quây lại ở sân bay. Ở cấp phong trào, tình trạng còn tệ hơn: nhiều liên đoàn quốc gia báo cáo thiếu trọng tài nghiêm trọng vì người mới bỏ nghề sau vài mùa do bị chửi bới, đe doạ.
Đội trưởng mới được nói chuyện
Để giảm cảnh cả đội vây quanh trọng tài, UEFA áp dụng quy định chỉ đội trưởng được tiếp cận trọng tài để trao đổi ở Euro 2024. IFAB sau đó cho phép các giải áp dụng cách làm này. Ở bóng đá trẻ, nhiều nơi còn yêu cầu phụ huynh đứng sau một vạch cách đường biên.
Trở thành trọng tài: con đường cụ thể
- Khoá cơ sở. Hầu hết liên đoàn bóng đá tổ chức khoá trọng tài nhập môn vài ngày, học luật, cách chạy vị trí, cách ra hiệu. Ở Việt Nam, Ban Trọng tài của VFF và liên đoàn bóng đá các tỉnh, thành phố mở các lớp đào tạo trọng tài định kỳ.
- Bắt các giải phong trào và trẻ. Đây là nơi học nhanh nhất, vì không có VAR, không có tổ trọng tài đông đủ.
- Thăng hạng theo đánh giá. Mỗi trận có giám sát chấm điểm. Điểm tốt thì lên hạng, bắt giải cao hơn.
- Danh sách FIFA. Liên đoàn quốc gia đề cử trọng tài vào danh sách quốc tế hằng năm. Trọng tài trong danh sách mới được bắt các trận quốc tế.
Việt Nam có một số trọng tài và trợ lý trọng tài trong danh sách FIFA, bắt các trận ở cấp châu lục. Thông tin danh sách được VFF và AFC công bố mỗi năm.
Góc nhìn hôm nay
Lần tới khi định la ó trọng tài, thử làm một việc nhỏ: chọn một pha bóng gây tranh cãi, xem lại một lần ở tốc độ thường, từ góc mà trọng tài đứng, không tua chậm. Phần lớn người thử đều thấy quyết định của trọng tài khó hơn họ tưởng. Ai muốn hiểu nghề sâu hơn có thể xem bộ phim tài liệu Les Arbitres (2009) theo chân tổ trọng tài ở Euro 2008, với âm thanh thật từ tai nghe của họ.
Câu hỏi thường gặp
Một trận bóng đá có mấy trọng tài?
Một trận chuyên nghiệp thường có trọng tài chính, hai trợ lý trọng tài, trọng tài thứ tư và thường thêm một trợ lý dự bị. Nếu có VAR thì thêm tổ trọng tài video gồm VAR, AVAR và người phát lại hình ảnh.
Trọng tài chạy bao nhiêu km một trận?
Dữ liệu GPS ở các giải hàng đầu cho thấy trọng tài chính thường chạy khoảng 10–13 km mỗi trận. Họ chạy nhiều đoạn tốc độ cao, chạy lùi và chạy ngang để giữ góc nhìn tốt.
Trọng tài thứ tư làm gì?
Trọng tài thứ tư đứng giữa hai khu kỹ thuật, quản lý thay người, giơ bảng thời gian bù giờ và kiểm soát hành vi của ban huấn luyện. Nếu trọng tài chính không thể tiếp tục, trọng tài thứ tư có thể thay thế.
Người phụ nữ đầu tiên bắt chính World Cup nam là ai?
Đó là Stéphanie Frappart, trọng tài người Pháp. Cô bắt chính trận Costa Rica gặp Đức ở vòng bảng World Cup 2022 tại Qatar.
Luật lợi thế trong bóng đá là gì?
Luật lợi thế cho phép trọng tài để trận đấu tiếp tục khi có lỗi, nếu việc dừng lại sẽ làm thiệt đội bị phạm lỗi. Nếu lợi thế không thành trong vài giây, trọng tài có thể quay lại phạt lỗi ban đầu và vẫn rút thẻ khi bóng dừng.
Làm sao để trở thành trọng tài bóng đá?
Bắt đầu bằng khoá trọng tài cơ sở do liên đoàn bóng đá quốc gia hoặc địa phương tổ chức, sau đó bắt các giải phong trào và giải trẻ. Trọng tài được thăng hạng dựa trên đánh giá của giám sát qua từng trận.