Lev Yashin, Gianluigi Buffon và Manuel Neuer là ba thủ môn tiêu biểu cho ba thời đại của nghề giữ gôn. Yashin (Liên Xô) là thủ môn duy nhất từng đoạt Quả bóng vàng (1963) và là người đầu tiên chủ động rời vạch vôi chỉ huy cả vòng cấm. Buffon (Italy) vô địch World Cup 2006 và là hình mẫu của thủ môn cổ điển hoàn hảo trong hơn hai thập kỷ. Neuer (Đức) vô địch World Cup 2014 và định nghĩa lại vị trí này thành "thủ môn quét", người chơi bóng như một hậu vệ cuối cùng.
Lev Yashin: "Nhện đen" của Dynamo Moscow
Lev Ivanovich Yashin sinh ngày 22/10/1929 tại Moscow. Ông chơi trọn sự nghiệp cho một câu lạc bộ, Dynamo Moscow, từ năm 1950 đến 1970. Những năm đầu, ông còn kiêm thủ môn đội khúc côn cầu trên băng của Dynamo, và giành cúp quốc gia Liên Xô môn này năm 1953 trước khi chọn hẳn bóng đá.
Biệt danh "Nhện đen" đến từ bộ đồ đen ông mặc khi thi đấu và cảm giác như ông có nhiều tay hơn người thường. Thành tích chính:
- Huy chương vàng bóng đá Olympic 1956 tại Melbourne.
- Vô địch châu Âu năm 1960, kỳ đầu tiên của giải mà ngày nay gọi là Euro.
- Dự ba kỳ World Cup 1958, 1962, 1966 (Liên Xô hạng tư năm 1966), và có tên trong danh sách năm 1970 ở vai trò dự bị.
- Quả bóng vàng 1963: đến nay vẫn là thủ môn duy nhất nhận giải này.
Thứ Yashin để lại không chỉ là thành tích. Thập niên 1950, thủ môn thường đứng yên trên vạch vôi chờ bóng đến. Yashin lao ra khỏi khung thành để cắt bóng bổng, đấm bóng thay vì cố bắt dính khi thấy rủi ro, chủ động phát bóng nhanh để mở phản công, và liên tục la hét chỉ huy hàng hậu vệ. Những thứ đó ngày nay là bình thường; thời ấy chúng bị coi là liều lĩnh.
Ông không phải không bao giờ sai. Ở World Cup 1962, trong trận hoà Colombia 4-4, Yashin để thủng lưới một bàn trực tiếp từ quả phạt góc, và báo chí Liên Xô chỉ trích ông dữ dội. Con số "khoảng 150 quả phạt đền cản phá" hay được nhắc trên mạng chưa có nguồn thống kê đáng tin; nên coi là truyền thuyết. Yashin mất ngày 20/3/1990 sau nhiều năm bệnh tật, trong đó có việc phải cắt bỏ một chân. Từ năm 2019, giải thưởng thủ môn hay nhất năm đi kèm lễ trao Quả bóng vàng mang tên ông: Yashin Trophy.
Gianluigi Buffon: 28 năm và 176 lần khoác áo Italy
Buffon sinh ngày 28/1/1978 tại Carrara, Tuscany. Ông ra mắt Serie A cho Parma ngày 19/11/1995 trong trận hoà AC Milan 0-0, khi mới 17 tuổi, và giữ sạch lưới trước một hàng công có George Weah và Roberto Baggio. Cùng Parma, ông vô địch Cúp UEFA và Coppa Italia năm 1999.
Năm 2001, Juventus mua Buffon với giá kỷ lục thế giới cho một thủ môn thời điểm đó. Ông ở lại Turin 17 năm, kể cả mùa 2006–07 khi Juventus bị đánh xuống Serie B vì vụ bê bối dàn xếp trọng tài Calciopoli. Một nhà vô địch World Cup ở lại đá giải hạng hai cùng câu lạc bộ là điều cổ động viên Juventus không bao giờ quên.
Thành tích của ông nói lên độ bền:
- World Cup 2006: vô địch, chỉ thủng lưới hai bàn cả giải, một bàn phản lưới nhà của đồng đội và một quả phạt đền của Zidane ở chung kết. Ông đứng thứ hai trong cuộc bầu Quả bóng vàng năm đó.
- 10 chức vô địch Serie A, kỷ lục của giải.
- 974 phút liên tiếp không thủng lưới ở Serie A năm 2016, kỷ lục của giải.
- 176 trận cho đội tuyển Italy, nhiều nhất lịch sử bóng đá Ý, và có tên trong năm kỳ World Cup từ 1998 đến 2014.
Điều Buffon thiếu là Champions League: ông thua cả ba trận chung kết năm 2003, 2015 và 2017. Sau một mùa ở Paris Saint-Germain, ông trở lại Juventus, rồi về Parma và giải nghệ tháng 8/2023 ở tuổi 45. Từ năm 2023, ông làm trưởng đoàn đội tuyển Italy.
Về chuyên môn, Buffon là mẫu thủ môn cổ điển ở dạng hoàn chỉnh nhất: chọn vị trí chuẩn đến mức nhiều pha cứu thua trông dễ dàng, phản xạ nhanh, và giọng nói điều khiển hàng thủ Italy vốn đã rất kỷ luật.
Manuel Neuer: thủ môn đá như hậu vệ
Neuer sinh ngày 27/3/1986 tại Gelsenkirchen và lớn lên ở học viện Schalke 04. Năm 2011, ông chuyển sang Bayern Munich, nơi giành hàng loạt chức vô địch Bundesliga cùng hai Champions League 2013 và 2020.
Đỉnh cao là World Cup 2014 tại Brazil. Ở vòng 16 đội gặp Algeria, Đức chơi với hàng thủ dâng rất cao, và Neuer liên tục lao ra xa khỏi vòng cấm để phá những đường chọc khe, có lúc ở gần vạch giữa sân. Người xem lần đầu thấy một thủ môn đỉnh cao chơi như libero ngày xưa của Beckenbauer. Đức vô địch, Neuer nhận Găng tay vàng và đứng thứ ba trong cuộc bầu Quả bóng vàng năm đó.
Lối chơi của Neuer dựa trên ba thứ: chuyền bóng bằng chân tốt như một trung vệ, đọc tình huống từ xa để ra đúng lúc, và chấp nhận rủi ro. Nó cho phép cả đội dâng hàng thủ cao hơn, ép đối thủ trong phần sân nhỏ hơn. Năm 2022, ông gãy chân khi trượt tuyết và nghỉ gần một năm. Ông chia tay đội tuyển Đức tháng 8/2024 sau 124 trận.
So sánh ba thời đại giữ gôn
| Lev Yashin | Gianluigi Buffon | Manuel Neuer | |
|---|---|---|---|
| Thời kỳ đỉnh cao | Thập niên 1950–1960 | Cuối 1990 – giữa 2010 | Giữa thập niên 2010 |
| Câu lạc bộ chính | Dynamo Moscow | Parma, Juventus | Schalke 04, Bayern Munich |
| Danh hiệu đội tuyển lớn | Olympic 1956, châu Âu 1960 | World Cup 2006 | World Cup 2014 |
| Đóng góp cho nghề | Rời vạch vôi, chỉ huy vòng cấm | Hoàn thiện mẫu thủ môn cổ điển, độ bền phi thường | Thủ môn quét, phát động tấn công bằng chân |
| Ghi chú | Thủ môn duy nhất đoạt Quả bóng vàng | Kỷ lục 10 Scudetto và 176 trận cho Italy | Găng tay vàng World Cup 2014 |
Một mốc luật giúp hiểu vì sao thủ môn thời Neuer phải biết chơi chân: từ năm 1992, thủ môn không được dùng tay bắt bóng khi đồng đội cố ý chuyền về bằng chân. Trước đó, đội đang dẫn có thể chuyền về cho thủ môn ôm bóng để câu giờ. Luật mới buộc thủ môn phải xử lý bóng bằng chân, và cả một thế hệ thủ môn chơi chân giỏi ra đời từ đó.
Những cái tên khác không thể thiếu
- Ricardo Zamora (Tây Ban Nha, thập niên 1920–1930): giải thưởng thủ môn để thủng lưới ít nhất La Liga mang tên ông.
- Gordon Banks (Anh): vô địch World Cup 1966, chủ nhân pha cứu thua cú đánh đầu của Pelé năm 1970.
- Dino Zoff (Italy): vô địch World Cup 1982 khi đã 40 tuổi, cầu thủ lớn tuổi nhất từng vô địch giải.
- Peter Schmeichel (Đan Mạch): vô địch Euro 1992, trụ cột của Manchester United thập niên 1990.
- Oliver Kahn (Đức): thủ môn duy nhất nhận Quả bóng vàng của một kỳ World Cup, năm 2002.
- Iker Casillas (Tây Ban Nha): đội trưởng Tây Ban Nha vô địch Euro 2008, World Cup 2010, Euro 2012.
Góc nhìn hôm nay: xem thủ môn thế nào cho đúng
Danh sách nhận Yashin Trophy, tính tới năm 2024, cho thấy nghề thủ môn hôm nay đòi hỏi những gì:
| Năm | Thủ môn | Đội tuyển |
|---|---|---|
| 2019 | Alisson Becker | Brazil |
| 2020 | Không trao giải | Lễ trao giải bị huỷ vì đại dịch COVID-19 |
| 2021 | Gianluigi Donnarumma | Italy |
| 2022 | Thibaut Courtois | Bỉ |
| 2023 | Emiliano Martínez | Argentina |
| 2024 | Emiliano Martínez | Argentina |
Khi xem trận, thay vì chỉ đếm pha cứu thua, hãy để ý: thủ môn đứng cách khung thành bao xa khi đội mình đang tấn công; họ chuyền ngắn hay phát bóng dài; họ có ra đúng lúc với bóng bổng không; và có bao nhiêu lần họ lên tiếng xếp hàng rào, chỉnh vị trí hậu vệ. Một thủ môn giỏi thường được nhận ra qua những pha bóng không bao giờ trở thành cơ hội cho đối thủ.
Muốn tìm hiểu thêm, cuốn The Outsider: A History of the Goalkeeper của Jonathan Wilson là một trong những sách hiếm hoi viết riêng về lịch sử vị trí này.
Câu hỏi thường gặp
Thủ môn nào từng đoạt Quả bóng vàng?
Chỉ có một thủ môn từng đoạt Quả bóng vàng là Lev Yashin của Liên Xô, năm 1963. Gianluigi Buffon từng xếp thứ hai năm 2006 và Manuel Neuer xếp thứ ba năm 2014.
Thủ môn quét là gì?
Thủ môn quét (sweeper-keeper) là thủ môn thường xuyên rời vòng cấm để phá những đường chuyền dài vượt qua hàng thủ, đồng thời tham gia triển khai bóng bằng chân. Manuel Neuer là ví dụ tiêu biểu nhất, nhất là ở World Cup 2014.
Buffon đá cho đội tuyển Italy bao nhiêu trận?
Buffon khoác áo đội tuyển Italy 176 trận, nhiều nhất lịch sử bóng đá Ý. Ông có tên trong năm kỳ World Cup từ 1998 đến 2014 và vô địch năm 2006.
Vì sao Yashin được gọi là Nhện đen?
Yashin luôn mặc đồ thi đấu màu đen, và lối bắt bóng phủ khắp khung thành khiến đối thủ có cảm giác ông có nhiều tay như con nhện. Biệt danh này gắn với ông trên báo chí quốc tế từ thập niên 1950–1960.
Yashin Trophy là gì?
Yashin Trophy là giải thưởng thủ môn hay nhất năm do France Football trao cùng lễ Quả bóng vàng, bắt đầu từ năm 2019. Alisson Becker là người đầu tiên nhận giải; Emiliano Martínez nhận hai năm liền 2023 và 2024.