Quả bóng World Cup qua các kỳ: từ bóng da 1930 đến bóng cảm biến

Quả bóng World Cup đã đi từ bóng da khâu tay có dây buộc năm 1930 tới bóng có cảm biến hỗ trợ bắt việt vị năm 2022. Từ năm 1970, Adidas là nhà cung cấp bóng chính thức của mọi kỳ World Cup, mở đầu với quả Telstar đen trắng nổi tiếng. Mỗi kỳ có một quả bóng riêng, và nhiều quả từng gây tranh cãi lớn vì đường bay khó đoán.

Thời kỳ bóng da: 1930–1966

Trước năm 1970, chưa có nhà cung cấp bóng chính thức thống nhất cho World Cup. Bóng thường do nhà sản xuất của nước chủ nhà làm.

Hai quả bóng trong một trận chung kết

Chung kết đầu tiên năm 1930 giữa Uruguay và Argentina có câu chuyện nổi tiếng: hai đội tranh cãi dùng bóng của ai. Cuối cùng hiệp một đá bằng bóng của Argentina, hiệp hai bằng bóng của Uruguay. Argentina dẫn 2–1 sau hiệp một, còn Uruguay thắng chung cuộc 4–2. Người ta thường kể câu chuyện này như minh chứng cho việc quả bóng khi đó khác nhau nhiều đến mức nào.

Bóng da và dây buộc

Bóng thời kỳ đầu làm từ các miếng da thuộc khâu lại, bên trong là ruột cao su bơm hơi qua một khe hở, rồi buộc bằng dây da. Bóng thấm nước, nặng lên rõ rệt khi trời mưa, và phần dây buộc có thể làm đau cầu thủ khi đánh đầu.

Năm 1950, quả bóng "Superball" (Duplo T) do Brazil sản xuất bỏ được dây buộc, bơm hơi bằng van và kim, một bước tiến giúp bóng tròn đều hơn. Năm 1954 tại Thụy Sĩ, quả bóng có 18 miếng da ghép, kiểu thiết kế phổ biến trong nhiều năm. Năm 1966 tại Anh, quả bóng Challenge 4-Star của hãng Slazenger được dùng; người ta kể rằng ban tổ chức chọn nó qua một cuộc thử nghiệm không ghi tên nhà sản xuất.

Telstar 1970: hình ảnh quả bóng của cả thế giới

Năm 1970 tại Mexico, Adidas lần đầu cung cấp bóng cho World Cup. Quả Telstar có 32 miếng: 12 miếng ngũ giác đen và 20 miếng lục giác trắng. Thiết kế này giúp bóng tròn hơn và dễ nhìn trên màn hình tivi đen trắng, vốn vẫn phổ biến ở nhiều nước. Cái tên Telstar lấy từ vệ tinh viễn thông Telstar, gắn với việc truyền hình trực tiếp ra toàn cầu.

Từ đó, hình ảnh quả bóng đen trắng 32 miếng trở thành biểu tượng của môn bóng đá. Tới tận bây giờ, khi vẽ một quả bóng đá đơn giản, người ta vẫn vẽ theo mẫu Telstar.

Bảng các quả bóng World Cup của Adidas

Ngoài quả bóng chính, Adidas thường làm một quả riêng cho giai đoạn cuối hoặc trận chung kết, như Telstar Mechta năm 2018 cho vòng loại trực tiếp hay Al Hilm năm 2022 cho bán kết và chung kết.

Từ khâu tay tới dán nhiệt

Sự thay đổi lớn nhất trong 50 năm qua là cách ghép các miếng bóng.

• Khâu tay: bóng truyền thống khâu từng miếng bằng tay. Đường khâu tạo ra các rãnh trên bề mặt, giúp bóng bay ổn định hơn nhưng dễ thấm nước.
• Dán nhiệt (từ 2006): các miếng được ép dán bằng nhiệt, gần như không có đường khâu. Bóng tròn hơn, không thấm nước, nhưng bề mặt nhẵn lại ảnh hưởng tới khí động học.
• Ít miếng hơn: từ 32 miếng (1970) xuống 14 (2006), 8 (2010), rồi 6 (2014). Ít miếng nghĩa là ít đường nối, bề mặt nhẵn hơn.

Bài học từ Jabulani là bề mặt quá nhẵn có thể làm bóng "lắc" bất thường ở một số tốc độ, tương tự hiện tượng bóng chày ném không xoáy. Các nghiên cứu khí động học sau giải, trong đó có thử nghiệm trong hầm gió, giải thích hiện tượng này. Ở Brazuca năm 2014, Adidas dùng bề mặt có vân nổi cùng các đường nối dài và sâu hơn, nhằm giữ đường bay ổn định.

Jabulani: quả bóng bị chửi nhiều nhất

World Cup 2010 tại Nam Phi dùng quả Jabulani, nghĩa là "ăn mừng" trong tiếng Zulu. Trước và trong giải, nhiều thủ môn hàng đầu chê quả bóng bay khó đoán, đổi hướng giữa không trung. Một số cầu thủ tấn công cũng phàn nàn.

Một yếu tố khác hay bị bỏ quên: nhiều sân ở Nam Phi nằm trên cao nguyên, như Johannesburg ở độ cao khoảng 1.750 mét. Không khí loãng làm bóng bay nhanh hơn và ít bị cản hơn, khiến cảm giác "bóng bay lạ" càng rõ. Tranh cãi quanh Jabulani khiến các nhà sản xuất chú trọng thử nghiệm với cầu thủ nhiều hơn ở các quả bóng sau.

Bóng thông minh: chip và cảm biến

Hai kỳ gần đây đưa công nghệ vào bên trong quả bóng:

• Telstar 18 (2018): có chip NFC, người hâm mộ chạm điện thoại vào bóng thương mại để xem thông tin. Chip này không dùng cho trọng tài.
• Al Rihla (2022): có cảm biến chuyển động đặt ở tâm bóng, gửi dữ liệu với tần suất rất cao. Dữ liệu này cho biết chính xác thời điểm bóng được chạm, kết hợp với camera theo dõi vị trí cầu thủ để hỗ trợ việt vị bán tự động. Nó còn giúp xác định Cristiano Ronaldo không chạm bóng trong một bàn thắng của Bồ Đào Nha gặp Uruguay, bàn được ghi cho Bruno Fernandes.

Bóng có cảm biến phải sạc pin trước trận. Kỹ thuật viên kiểm tra từng quả, và đây là một phần mới trong công tác chuẩn bị trận đấu.

Quả bóng theo luật

Dù công nghệ thay đổi, kích thước bóng vẫn theo Luật 2 của IFAB:

• Chu vi: 68–70 cm.
• Trọng lượng khi bắt đầu trận: 410–450 g.
• Áp suất: 0,6–1,1 atmosphere ở mực nước biển.

Bóng dùng ở các giải chính thức còn phải đạt chuẩn chất lượng của FIFA, gọi là FIFA Quality Programme, với các bài kiểm tra về độ tròn, độ nảy, độ thấm nước và độ bền hình dạng.

Góc nhìn hôm nay

Lịch sử quả bóng World Cup là lịch sử của việc chuyển từ thủ công sang khoa học vật liệu và dữ liệu. Mỗi lần đổi bóng, các thủ môn là người chịu ảnh hưởng đầu tiên, và những lời phàn nàn của họ đã thúc đẩy nhiều cải tiến.

Gợi ý để tìm hiểu thêm:

• Bảo tàng Bóng đá Thế giới FIFA ở Zürich trưng bày các quả bóng qua nhiều kỳ.
• Khi mua bóng bản sao, để ý có hai loại: bản thi đấu ("Pro" hay "Official Match Ball") giống quả dùng thật, và bản thương mại rẻ hơn, khác về cấu tạo.
• So sánh ảnh quả Telstar 1970 và Al Rihla 2022 cạnh nhau sẽ thấy rõ 50 năm thay đổi của môn bóng đá.