Lịch sử World Cup từ 1930 đến nay: 22 kỳ, 8 nhà vô địch

World Cup bắt đầu năm 1930 tại Uruguay với 13 đội và tới năm 2022 đã qua 22 kỳ, trao cúp cho 8 quốc gia khác nhau. Brazil vô địch nhiều nhất với 5 lần, Đức và Ý mỗi nước 4 lần, Argentina 3 lần. Từ năm 2026, giải mở rộng lên 48 đội, gấp gần bốn lần quy mô ban đầu.

Ý tưởng ra đời từ đâu

FIFA thành lập năm 1904 ở Paris, nhưng suốt hơn hai mươi năm đầu, giải đấu quốc tế lớn nhất của bóng đá vẫn là môn bóng đá tại Thế vận hội. Vấn đề là Olympic thời đó chỉ dành cho vận động viên nghiệp dư, trong khi ở Anh, Ý, Tây Ban Nha, bóng đá chuyên nghiệp đã phát triển mạnh. Những cầu thủ giỏi nhất không được dự Olympic.

Người đứng ra thay đổi là Jules Rimet, luật sư người Pháp, chủ tịch FIFA từ năm 1921 đến 1954. Tại Đại hội FIFA ở Amsterdam năm 1928, FIFA biểu quyết tổ chức một giải vô địch thế giới riêng, mở cho cả cầu thủ chuyên nghiệp. Uruguay được chọn làm chủ nhà kỳ đầu vì ba lý do: họ là nhà vô địch bóng đá Olympic 1924 và 1928, họ hứa chi trả chi phí đi lại và ăn ở cho các đội khách, và năm 1930 trùng với tròn 100 năm bản hiến pháp đầu tiên của nước này.

Kỳ đầu tiên: Uruguay 1930

Chỉ có 13 đội tham dự, trong đó 4 đội từ châu Âu: Pháp, Bỉ, Romania và Nam Tư. Các nước châu Âu khác ngại chuyến đi biển kéo dài khoảng hai tuần sang Nam Mỹ. Không có vòng loại, đội nào nhận lời là được dự.

Sân Centenario ở Montevideo được xây riêng cho giải, đặt tên theo dịp kỷ niệm 100 năm. Chung kết ngày 30/7/1930, Uruguay thắng Argentina 4–2 sau khi bị dẫn 1–2 ở hiệp một. Trận này còn nổi tiếng vì chuyện quả bóng: hai đội không thống nhất được dùng bóng của ai, nên hiệp một đá bóng do Argentina mang tới, hiệp hai đá bóng của Uruguay.

Bảng các nhà vô địch qua từng kỳ

Kỳ 1950 không có trận chung kết theo nghĩa thường. Bốn đội mạnh nhất đá vòng tròn, và trận cuối giữa Uruguay với Brazil tình cờ trở thành trận quyết định ngôi vô địch.

Những giai đoạn lớn

1930–1938: thời kỳ châu Âu và Nam Mỹ giận nhau

Uruguay, nhà vô địch đầu tiên, tẩy chay kỳ 1934 ở Ý, một phần vì nhiều nước châu Âu đã không sang Montevideo bốn năm trước. Ý vô địch hai kỳ liên tiếp 1934 và 1938 dưới thời HLV Vittorio Pozzo, người đến nay vẫn là HLV duy nhất có hai chức vô địch World Cup. Kỳ 1934 cũng là kỳ đầu tiên phải đá vòng loại.

Khoảng trống 12 năm

Các kỳ dự kiến năm 1942 và 1946 bị hủy do Thế chiến thứ hai. Giải trở lại năm 1950 tại Brazil, với trận Uruguay thắng Brazil 2–1 trên sân Maracanã mà người Brazil gọi là "Maracanazo", nỗi đau còn được nhắc tới đến tận bây giờ.

1958–1970: Brazil và Pelé

Brazil vô địch ba trong bốn kỳ, 1958, 1962 và 1970. Pelé ra mắt ở Thụy Điển năm 1958 khi mới 17 tuổi và là cầu thủ duy nhất có ba chức vô địch World Cup. Lần thứ ba giúp Brazil giữ vĩnh viễn chiếc cúp Jules Rimet.

1974–1998: truyền hình, tiền và mở rộng

Từ năm 1974, chiếc cúp mới bằng vàng của nhà điêu khắc Ý Silvio Gazzaniga được trao. Cũng năm đó João Havelange, người Brazil, lên làm chủ tịch FIFA và đẩy mạnh việc mở rộng giải cho châu Phi, châu Á. Số đội tăng từ 16 lên 24 năm 1982, rồi 32 năm 1998. Bản quyền truyền hình và tài trợ biến World Cup thành sự kiện thương mại khổng lồ.

2002 đến nay: rời khỏi hai châu lục cũ

Năm 2002 lần đầu World Cup tới châu Á và lần đầu có hai nước đồng chủ nhà. Năm 2010 tới châu Phi với Nam Phi. Năm 2022 tới Trung Đông với Qatar, cũng là lần đầu giải đá vào tháng 11–12 thay vì mùa hè, để tránh nắng nóng. Năm 2026 lần đầu có ba nước chủ nhà: Mỹ, Canada và Mexico.

Số đội qua các thời kỳ

• 1930: 13 đội, không có vòng loại.
• 1934–1978: khung 16 đội. Thực tế kỳ 1938 chỉ có 15 đội vì Áo bị sáp nhập vào Đức và rút lui; kỳ 1950 chỉ 13 đội do nhiều đội bỏ giải.
• 1982–1994: 24 đội.
• 1998–2022: 32 đội, 64 trận, tám bảng bốn đội.
• Từ 2026: 48 đội, 104 trận, mười hai bảng bốn đội rồi tới vòng 32 đội.

Mỗi lần mở rộng đều bị chê là làm loãng chất lượng. Nhưng cũng nhờ mở rộng mà những đội như Cameroon 1990, Senegal 2002 hay Maroc 2022 mới có cơ hội làm nên lịch sử.

Những thay đổi luật gắn với World Cup

Nhiều quy định quen thuộc ngày nay ra đời hoặc được thử nghiệm lần đầu ở World Cup:

• 1970: lần đầu được thay người trong trận và lần đầu dùng thẻ vàng, thẻ đỏ. Ý tưởng thẻ màu được cho là của trọng tài người Anh Ken Aston, sau những rắc rối về ngôn ngữ khi trọng tài cảnh cáo cầu thủ ở kỳ 1966.
• 1978: loạt sút luân lưu đã có trong điều lệ, nhưng phải tới bán kết 1982 giữa Tây Đức và Pháp mới có loạt luân lưu đầu tiên.
• 1986: lượt cuối vòng bảng đá cùng giờ, sau "trận cầu ô nhục" Gijón năm 1982, khi Tây Đức thắng Áo 1–0, một tỷ số giúp cả hai cùng đi tiếp và loại Algeria.
• 1994: chiến thắng được tính 3 điểm thay vì 2, để khuyến khích các đội tấn công.
• 2014: công nghệ goal-line xác định bóng đã qua vạch hay chưa.
• 2018: lần đầu dùng VAR.
• 2022: việt vị bán tự động, với cảm biến trong quả bóng; mỗi đội được thay 5 người.

Bản đồ quyền lực: chỉ hai châu lục từng vô địch

Qua 22 kỳ, chức vô địch chỉ thuộc về châu Âu (12 lần) và Nam Mỹ (10 lần). Thành tích tốt nhất của các châu lục khác:

• Bắc và Trung Mỹ: Mỹ vào bán kết kỳ đầu năm 1930.
• Châu Á: Hàn Quốc hạng tư năm 2002.
• Châu Phi: Maroc hạng tư năm 2022, lần đầu một đội châu Phi vào bán kết.

Chủ nhà thường có lợi thế rõ: 6 nước từng vô địch trên sân nhà là Uruguay, Ý, Anh, Tây Đức, Argentina và Pháp. Brazil là đội duy nhất góp mặt ở tất cả 22 kỳ tính tới năm 2022.

Góc nhìn hôm nay

Lịch sử World Cup là lịch sử của việc bóng đá mở rộng ra toàn cầu, kèm theo những tranh cãi chưa bao giờ dứt về tiền, về quyền đăng cai và về sức khỏe cầu thủ khi lịch thi đấu ngày càng dày. Muốn đi sâu hơn, có mấy hướng dễ bắt đầu:

• Trang lưu trữ chính thức của FIFA (mục FIFA World Cup archive) có kết quả, đội hình, thống kê từng kỳ.
• Bảo tàng Bóng đá Thế giới FIFA ở Zürich trưng bày cúp, bóng, áo đấu qua các thời kỳ.
• Sân Centenario ở Montevideo có Bảo tàng Bóng đá, nơi nhắc lại kỳ đầu tiên năm 1930.
• Sách "Bóng đá trong nắng và bóng râm" (El fútbol a sol y sombra) của nhà văn Uruguay Eduardo Galeano kể lịch sử bóng đá và World Cup bằng những mẩu chuyện ngắn, rất dễ đọc.

Một mẹo khi xem lại các trận cũ: đừng so tỷ số hay tốc độ với bóng đá bây giờ. Hãy để ý luật lúc đó, như chưa được thay người hay thủ môn còn được bắt bóng chuyền về, sẽ hiểu vì sao người ta đá như thế.