Quả bóng vàng (Ballon d'Or) là giải thưởng cá nhân danh giá nhất bóng đá, do tạp chí Pháp France Football lập ra năm 1956 và trao hằng năm cho cầu thủ xuất sắc nhất theo bình chọn của các nhà báo. Lionel Messi giữ kỷ lục 8 lần, Cristiano Ronaldo 5 lần. Giải thưởng này từng nhiều lần đổi luật, từ chỗ chỉ dành cho cầu thủ châu Âu đến chỗ mở cho toàn thế giới, và gần như năm nào kết quả cũng gây tranh cãi.
Ra đời năm 1956: ý tưởng của một tờ báo
Ý tưởng thuộc về Gabriel Hanot, nhà báo của France Football, người trước đó cũng góp phần khai sinh Cúp C1 châu Âu. Năm 1956, tạp chí mời các nhà báo đại diện cho từng nước châu Âu bỏ phiếu chọn cầu thủ hay nhất năm. Người thắng đầu tiên là Stanley Matthews, tiền vệ cánh người Anh của Blackpool, khi đã 41 tuổi. Đến nay ông vẫn là người lớn tuổi nhất nhận giải.
Năm sau, giải về tay Alfredo Di Stéfano của Real Madrid. Danh sách những người thắng thập niên 1960–1970 đọc như một cuốn sách lịch sử: Eusébio, Bobby Charlton, George Best, Gerd Müller, Johan Cruyff, Franz Beckenbauer.
Các lần đổi luật quan trọng
Muốn hiểu vì sao Pelé và Maradona chưa từng đoạt Quả bóng vàng khi còn thi đấu, phải xem luật từng thời kỳ:
- 1956–1994: chỉ cầu thủ quốc tịch châu Âu mới được bầu. Pelé, Maradona, Zico, tất cả các ngôi sao Nam Mỹ đều đứng ngoài, dù họ đá ở đâu.
- 1995: mở cho cầu thủ mọi quốc tịch, miễn là đang đá ở câu lạc bộ châu Âu. Ngay năm đầu, George Weah của Liberia, chơi cho AC Milan, đoạt giải. Ông đến nay vẫn là cầu thủ châu Phi duy nhất từng nhận Quả bóng vàng.
- 2007: mở cho cầu thủ ở mọi giải đấu trên thế giới, và mở rộng người bỏ phiếu ra các nhà báo toàn cầu. Kaká là người thắng năm đó.
- 2010–2015: sáp nhập với giải Cầu thủ xuất sắc nhất năm của FIFA, thành FIFA Ballon d'Or. Người bỏ phiếu gồm thêm HLV và đội trưởng các đội tuyển quốc gia.
- 2016: tách ra trở lại. FIFA lập giải riêng, The Best FIFA Football Awards.
- 2018: thêm Quả bóng vàng nữ (người đầu tiên là Ada Hegerberg của Na Uy) và Kopa Trophy cho cầu thủ trẻ.
- 2020: không trao giải vì đại dịch COVID-19.
- 2022: đổi từ năm dương lịch sang mùa giải (tháng 8 đến tháng 7 năm sau); người bỏ phiếu thu gọn về các nhà báo đến từ nhóm khoảng 100 nước có thứ hạng FIFA cao nhất.
- Từ 2024: France Football tổ chức giải cùng UEFA.
Năm 2015, France Football từng công bố một bài tính lại theo kiểu giả định: nếu luật cho phép cầu thủ ngoài châu Âu từ đầu, Pelé có thể đã đoạt giải bảy lần. Đây chỉ là một bài phân tích của tạp chí, không phải danh hiệu chính thức. Riêng Pelé được FIFA trao Quả bóng vàng danh dự năm 2014.
Tiêu chí bỏ phiếu hiện nay
Từ năm 2022, người bỏ phiếu được yêu cầu xét theo thứ tự ưu tiên:
- Thành tích cá nhân và tính quyết định trong mùa giải.
- Thành tích của tập thể, tức các danh hiệu cầu thủ góp phần giành được.
- Đẳng cấp và tinh thần fair-play.
Tiêu chí "sự nghiệp" từng có trong các năm trước đã bị bỏ. Ý đồ là để giải thưởng đánh giá đúng một mùa, thay vì bị chi phối bởi danh tiếng tích luỹ. Mỗi nhà báo chọn một danh sách xếp hạng nhiều người, mỗi thứ hạng ứng với số điểm khác nhau, rồi cộng lại.
Bảng kỷ lục: ai đoạt nhiều nhất
| Số lần | Cầu thủ | Các năm |
|---|---|---|
| 8 | Lionel Messi | 2009, 2010, 2011, 2012, 2015, 2019, 2021, 2023 |
| 5 | Cristiano Ronaldo | 2008, 2013, 2014, 2016, 2017 |
| 3 | Johan Cruyff | 1971, 1973, 1974 |
| 3 | Michel Platini | 1983, 1984, 1985 |
| 3 | Marco van Basten | 1988, 1989, 1992 |
| 2 | Alfredo Di Stéfano | 1957, 1959 |
| 2 | Franz Beckenbauer | 1972, 1976 |
| 2 | Kevin Keegan | 1978, 1979 |
| 2 | Karl-Heinz Rummenigge | 1980, 1981 |
| 2 | Ronaldo Nazário | 1997, 2002 |
Vài kỷ lục khác đáng nhớ:
- Trẻ nhất: Ronaldo Nazário, năm 1997 khi 21 tuổi.
- Lớn tuổi nhất: Stanley Matthews, năm 1956 khi 41 tuổi.
- Thủ môn duy nhất: Lev Yashin, năm 1963.
- Hậu vệ: chỉ ba người, gồm Beckenbauer (1972, 1976), Matthias Sammer (1996), Fabio Cannavaro (2006).
- Liên tiếp nhiều nhất: Messi bốn năm liền 2009–2012; trước đó Platini ba năm liền 1983–1985.
Mười năm gần nhất, tính tới lễ trao giải 2025
| Năm | Nam | Nữ |
|---|---|---|
| 2016 | Cristiano Ronaldo | (chưa có giải nữ) |
| 2017 | Cristiano Ronaldo | (chưa có giải nữ) |
| 2018 | Luka Modrić | Ada Hegerberg |
| 2019 | Lionel Messi | Megan Rapinoe |
| 2020 | Không trao | Không trao |
| 2021 | Lionel Messi | Alexia Putellas |
| 2022 | Karim Benzema | Alexia Putellas |
| 2023 | Lionel Messi | Aitana Bonmatí |
| 2024 | Rodri | Aitana Bonmatí |
| 2025 | Ousmane Dembélé | Aitana Bonmatí |
Năm 2018, Modrić là người đầu tiên phá thế độc quyền của Messi và Ronaldo, hai người đã chia nhau mọi Quả bóng vàng suốt mười năm 2008–2017.
Những lần gây tranh cãi lớn
2010: Wesley Sneijder không lọt top 3
Mùa 2009–10, Sneijder cùng Inter Milan giành cú ăn ba (Serie A, Coppa Italia, Champions League) rồi đưa Hà Lan vào chung kết World Cup. Năm đó giải là FIFA Ballon d'Or, có phiếu của HLV và đội trưởng đội tuyển. Ba người dẫn đầu đều là cầu thủ Barcelona: Messi, Andrés Iniesta, Xavi. Sneijder không có tên trong top 3. Đây đến nay vẫn là ví dụ được dẫn nhiều nhất khi người ta bàn về chuyện giải thưởng ưu ái danh tiếng.
2013: gia hạn bỏ phiếu
Franck Ribéry giành cú ăn ba với Bayern Munich mùa 2012–13 và được coi là ứng viên hàng đầu. Tháng 11/2013, FIFA gia hạn thời gian bỏ phiếu; trong khoảng gia hạn đó, Cristiano Ronaldo lập hat-trick vào lưới Thuỵ Điển ở trận play-off, đưa Bồ Đào Nha tới World Cup 2014. Ronaldo thắng, Ribéry xếp thứ ba. Phía Ribéry công khai tỏ ra bất bình.
2020–2021: trường hợp Lewandowski
Năm 2020, Robert Lewandowski cùng Bayern thắng mọi danh hiệu có thể, nhưng giải bị huỷ vì đại dịch. Năm 2021, Messi thắng sau khi vô địch Copa America, Lewandowski đứng thứ hai. Ngay trên sân khấu lễ trao giải, Messi nói Lewandowski xứng đáng nhận Quả bóng vàng năm 2020. Ban tổ chức lập thêm giải Gerd Müller Trophy cho chân sút hay nhất năm, và Lewandowski là người đầu tiên nhận.
2024: Rodri và tẩy chay của Real Madrid
Trước lễ trao giải 2024, tin đồn cho rằng Vinícius Júnior sẽ thắng. Khi biết trước kết quả không như vậy, Real Madrid quyết định không cử đoàn tới Paris. Rodri, tiền vệ phòng ngự của Manchester City và nhà vô địch Euro 2024 cùng Tây Ban Nha, nhận giải. Đây là lần hiếm hoi một tiền vệ phòng ngự thuần tuý đoạt Quả bóng vàng, và cũng là lần hiếm hoi một câu lạc bộ lớn công khai tẩy chay buổi lễ.
Góc nhìn hôm nay: đọc Quả bóng vàng thế nào cho tỉnh táo
Quả bóng vàng là một cuộc bình chọn của con người, không phải phép đo. Nó luôn nghiêng về cầu thủ tấn công, cầu thủ của đội vô địch lớn, và những khoảnh khắc nổi bật gần thời điểm bỏ phiếu. Hậu vệ và thủ môn hiếm khi thắng, dù có những mùa họ quan trọng chẳng kém.
Ba điểm dễ nhầm với người xem Việt Nam:
- Quả bóng vàng World Cup (Golden Ball của FIFA) là giải cho cầu thủ hay nhất một kỳ World Cup, khác hẳn Ballon d'Or của France Football.
- The Best FIFA là giải riêng của FIFA từ 2016, đôi khi trao cho người khác với Ballon d'Or cùng năm.
- Quả bóng vàng Việt Nam là giải do báo Sài Gòn Giải Phóng tổ chức từ năm 1995, dành cho cầu thủ trong nước, không liên quan tới giải của France Football.
Muốn tự đánh giá, cách hay nhất là xem bảng xếp hạng đầy đủ từ hạng 1 đến hạng 30 mà France Football công bố mỗi năm, thay vì chỉ nhìn người thắng. Danh sách đó thường nói nhiều hơn về một mùa bóng.
Câu hỏi thường gặp
Ai đoạt nhiều Quả bóng vàng nhất?
Lionel Messi đoạt nhiều Quả bóng vàng nhất với 8 lần, từ năm 2009 đến 2023. Cristiano Ronaldo đứng thứ hai với 5 lần. Johan Cruyff, Michel Platini và Marco van Basten mỗi người 3 lần.
Vì sao Pelé và Maradona không có Quả bóng vàng?
Từ năm 1956 đến 1994, giải chỉ dành cho cầu thủ quốc tịch châu Âu, nên các ngôi sao Nam Mỹ như Pelé và Maradona không đủ điều kiện. Năm 2014, FIFA trao cho Pelé Quả bóng vàng danh dự để ghi nhận sự nghiệp của ông.
Quả bóng vàng do ai bầu chọn?
Quả bóng vàng do các nhà báo bóng đá bầu chọn. Từ năm 2022, người bỏ phiếu là nhà báo đến từ nhóm khoảng 100 nước có thứ hạng FIFA cao nhất, xét theo thành tích mùa giải. Giai đoạn 2010–2015, HLV và đội trưởng các đội tuyển cũng được bỏ phiếu.
Quả bóng vàng 2025 thuộc về ai?
Quả bóng vàng 2025 thuộc về Ousmane Dembélé của Paris Saint-Germain và tuyển Pháp. Ở hạng mục nữ, Aitana Bonmatí của Tây Ban Nha thắng năm thứ ba liên tiếp.
Quả bóng vàng khác The Best FIFA thế nào?
Quả bóng vàng do tạp chí France Football tổ chức từ năm 1956, nay phối hợp cùng UEFA, với người bỏ phiếu là nhà báo. The Best FIFA là giải riêng của FIFA từ năm 2016, người bỏ phiếu gồm HLV, đội trưởng đội tuyển, nhà báo và người hâm mộ.
Thủ môn có đoạt Quả bóng vàng không?
Chỉ một thủ môn từng đoạt Quả bóng vàng: Lev Yashin của Liên Xô năm 1963. Từ năm 2019, có giải riêng cho thủ môn là Yashin Trophy, trao cùng lễ Quả bóng vàng.