Pick and roll (chắn và lăn vào rổ) là tình huống hai cầu thủ tấn công phối hợp: một người đứng chắn đường người kèm của đồng đội đang cầm bóng, rồi xoay người lao về phía rổ để nhận đường chuyền. Chỉ với hai người, nó buộc phòng ngự phải chọn giữa hai cái dở, và vì thế trở thành đòn tấn công được dùng nhiều nhất trong bóng rổ hiện đại, từ NBA tới sân phong trào.
Pick and roll vận hành ra sao
Một pha cơ bản gồm bốn người: hai người tấn công và hai người phòng ngự kèm họ.
- Người cầm bóng (thường là hậu vệ dẫn bóng) đứng ở đầu vòng cung hoặc một bên cánh.
- Người chắn (thường là trung phong hoặc tiền đạo to con) tiến lên, đứng yên sát người đang kèm người cầm bóng, tạo thành một bức tường.
- Người cầm bóng dẫn sát qua người chắn, ép người kèm mình phải vòng qua hoặc luồn dưới bức tường đó.
- Người chắn xoay người và lăn vào rổ (roll), hoặc lùi ra ngoài chờ ném xa (pop).
Lúc này phòng ngự gặp bài toán khó: nếu cả hai người kèm cùng lo người cầm bóng thì người chắn bị bỏ trống dưới rổ; nếu người kèm người chắn lùi về rổ thì người cầm bóng có khoảng trống để ném. Mọi biến thể và mọi cách phòng ngự đều xoay quanh việc chọn cái dở ít hơn.
Chắn người phải đứng yên
Luật bóng rổ yêu cầu người chắn đứng yên, hai chân trong khoảng cách bằng vai, không đưa tay, hông hay chân ra cản. Nếu người chắn còn di chuyển lúc va chạm, trọng tài thổi lỗi tấn công, bình luận viên gọi là "chắn người di động" (moving screen). Đây là lỗi rất hay gặp ở sân phong trào.
Lịch sử: từ Celtics tới Stockton và Malone
Ý tưởng chắn người có từ những năm đầu của bóng rổ, khi các đội phát hiện có thể dùng thân mình cản đường người kèm đồng đội. Boston Celtics thời huấn luyện viên Red Auerbach (thập niên 1950–1960) dùng chắn người như một phần cố định trong hệ thống. Nhưng chính bộ đôi Utah Jazz mới làm pick and roll thành biểu tượng.
Hậu vệ John Stockton và tiền đạo Karl Malone chơi cùng nhau ở Utah từ 1985 đến 2003, chạy pick and roll hàng nghìn lần. Stockton là người kiến tạo nhiều nhất lịch sử NBA với 15.806 đường chuyền, Malone là một trong những người ghi điểm nhiều nhất. Ai cũng biết Jazz sẽ chạy pha này, nhưng hai người đọc nhau đủ tốt để phòng ngự đoán đúng vẫn không chặn được. Họ vào chung kết hai năm 1997 và 1998, đều thua Chicago Bulls của Jordan.
Giữa thập niên 2000, Phoenix Suns của huấn luyện viên Mike D'Antoni và hậu vệ Steve Nash biến pick and roll thành trục của lối tấn công tốc độ, nổi tiếng với khẩu hiệu "bảy giây hoặc ít hơn". Nash, cao chỉ khoảng 1,91 m, giành MVP hai năm liền 2005 và 2006 nhờ đọc pick and roll tinh tế với trung phong Amar'e Stoudemire.
Ngày nay, những người điều phối pick and roll giỏi nhất như Luka Dončić, Nikola Jokić hay Chris Paul đều là trung tâm tấn công của đội mình. Jokić thú vị ở chỗ ông là trung phong, thường đóng vai người cầm bóng thay vì người chắn.
Bốn biến thể tấn công hay gặp
| Biến thể | Cách chạy | Khi nào hiệu quả |
|---|---|---|
| Pick and roll | Người chắn lăn thẳng vào rổ | Người chắn to khoẻ, bắt bóng tốt, úp rổ được |
| Pick and pop | Người chắn lùi ra ngoài vạch ba điểm chờ ném | Người chắn ném xa giỏi, kéo trung phong đối phương ra khỏi rổ |
| Short roll | Người chắn nhận bóng ở giữa khu vực ném phạt, rồi chuyền tiếp | Phòng ngự dồn hai người vào người cầm bóng; người chắn chuyền giỏi |
| Slip screen | Người chắn chưa kịp chắn đã lao vào rổ | Phòng ngự chuẩn bị đổi người hoặc dồn quá sớm |
Short roll gắn với Golden State Warriors thời Stephen Curry: phòng ngự thường dồn hai người vào Curry để ông không ném được, Draymond Green nhận bóng ở giữa sân trong thế bốn đánh ba và chuyền cho người trống. Pick and pop từng là vũ khí của các tiền đạo cao ném xa như Dirk Nowitzki ở Dallas.
Ngoài ra còn những tình huống phức tạp hơn: chắn hai lần liên tiếp, hai người cùng chắn (double drag), hay "pick and roll kiểu Tây Ban Nha", trong đó người thứ ba chắn từ phía sau vào người kèm người chắn, giúp người lăn vào rổ thoát hẳn. Cái tên đến từ việc biến thể này được dùng nhiều trong bóng rổ Tây Ban Nha trước khi lan sang NBA.
Phòng ngự pick and roll: chọn cái dở ít hơn
Không có cách phòng ngự nào chặn được mọi thứ. Mỗi cách đánh đổi một khoảng trống lấy một khoảng trống khác.
| Cách phòng ngự | Làm gì | Điểm mạnh | Điểm yếu |
|---|---|---|---|
| Drop (lùi về) | Người kèm người chắn lùi về gần rổ | Chặn được đường lên rổ và đường chuyền cho người lăn | Để người cầm bóng ném tầm trung hoặc ném xa thoải mái |
| Switch (đổi người) | Hai người phòng ngự đổi người kèm cho nhau | Không ai bị bỏ trống | Tạo cặp đấu lệch: người nhỏ kèm người cao, người chậm kèm người nhanh |
| Hedge / show | Người kèm người chắn bước ra chặn đường người cầm bóng một nhịp rồi quay về | Làm chậm người cầm bóng | Cần chân nhanh; nếu quay về chậm thì người lăn trống |
| Blitz / trap (dồn) | Cả hai người cùng ép người cầm bóng | Buộc ngôi sao phải chuyền bóng đi | Đội tấn công đánh bốn chọi ba ở phần sân còn lại |
| Ice / down | Ép người cầm bóng ra đường biên, không cho dùng người chắn | Hiệu quả với pick and roll ở cánh | Đòi phối hợp rất chuẩn giữa hai người |
Người phòng ngự thứ ba, đứng ở phía bên kia sân, cũng có việc: khi người chắn lăn vào, anh ta phải bước vào chạm nhẹ người lăn một nhịp (tiếng Anh gọi là "tag") để đồng đội kịp về. Nhưng bước vào thì người anh ta đang kèm, thường đứng ở góc sân, lại trống để ném ba điểm. Một pha pick and roll tốt vì thế là chuỗi phản ứng lan ra cả năm người.
Vì sao pick and roll thống trị bóng rổ hiện đại
Có ba lý do. Thứ nhất, luật thay đổi: từ mùa 2001-02, NBA cho phép phòng ngự khu vực, nhưng đồng thời giới hạn phòng ngự đứng dưới rổ quá 3 giây và cấm hàng phòng ngự đặt tay giữ người cầm bóng ở ngoài vòng cung (từ 2004). Người cầm bóng giỏi trở nên khó kèm hơn bao giờ hết.
Thứ hai, ném ba điểm: khi bốn người đứng ngoài vòng cung đều ném được, phòng ngự không thể bỏ ai để bọc lót, và pick and roll ở giữa có nhiều không gian hơn.
Thứ ba, phân tích dữ liệu: các đội NBA dùng hệ thống camera theo dõi từng cầu thủ, đo được từng cách phòng ngự cho đi bao nhiêu điểm mỗi pha. Kết quả thường chỉ ra pick and roll là một trong những cách tạo cú ném chất lượng ổn định nhất.
Góc nhìn hôm nay: cách xem và cách chơi
Khi xem trận, đừng nhìn quả bóng. Hãy nhìn chân của người phòng ngự kèm trung phong ngay lúc có pha chắn: anh ta lùi về, bước lên hay đổi người? Chỉ một giây đó cho biết đội phòng ngự đã chuẩn bị gì, và đội tấn công sẽ tìm khoảng trống ở đâu.
Ở sân phong trào, pick and roll là phối hợp hai người đầu tiên đáng tập, vì nó hiệu quả ngay cả khi ba người kia không làm gì phức tạp. Vài lưu ý: người chắn phải đứng yên và gọi to để đồng đội biết; người cầm bóng nên chờ bức tường dựng xong mới dẫn qua; dẫn sát vai người chắn để người kèm không luồn được. Muốn đọc thêm, kênh phân tích chiến thuật BBallBreakdown trên YouTube hay các bài viết của nhà báo Zach Lowe thường cắt từng pha pick and roll ra giải thích rất kỹ.
Câu hỏi thường gặp
Pick and roll là gì?
Pick and roll là phối hợp hai người: một cầu thủ đứng chắn người đang kèm đồng đội cầm bóng, rồi lăn vào rổ để nhận bóng. Pha này buộc phòng ngự chọn giữa việc bỏ trống người cầm bóng hoặc người lăn vào.
Pick and roll khác pick and pop thế nào?
Ở pick and roll, người chắn lao vào rổ sau khi chắn; ở pick and pop, người chắn lùi ra ngoài, thường là sau vạch ba điểm, để chờ ném xa. Pick and pop hợp với người chắn có tay ném tốt.
Chắn người di động là lỗi gì?
Đó là lỗi tấn công khi người chắn còn di chuyển, đẩy hông hoặc đưa tay, chân ra cản lúc va chạm. Người chắn phải đứng yên trước khi người phòng ngự chạm vào; vi phạm thì đối phương được quyền giữ bóng.
Bộ đôi pick and roll nổi tiếng nhất là ai?
John Stockton và Karl Malone của Utah Jazz (1985–2003) là bộ đôi kinh điển nhất. Steve Nash với Amar'e Stoudemire ở Phoenix Suns giữa thập niên 2000 và Stephen Curry với Draymond Green ở Golden State cũng là những cặp tiêu biểu.
Cách phòng ngự pick and roll phổ biến nhất là gì?
Phổ biến nhất là "drop", trong đó trung phong lùi về gần rổ để chặn đường lên rổ, và "switch", hai người phòng ngự đổi người kèm cho nhau. Đội giỏi thường đổi cách phòng ngự liên tục để đối phương không quen.