Bóng rổ là cuộc đấu giữa hai đội, mỗi đội năm người trên sân, tìm cách đưa bóng vào rổ cao 3,05 m của đối phương. Cú ném trúng tính 2 điểm, ném từ ngoài vạch ba điểm tính 3 điểm, ném phạt tính 1 điểm. Người mới xem chỉ cần nắm ba nhóm luật: cách tính điểm, các giới hạn thời gian và hai loại lỗi (vi phạm và phạm lỗi) là đã theo được gần hết diễn biến một trận.
Sân, rổ và quả bóng
Sân thi đấu theo chuẩn của Liên đoàn Bóng rổ Quốc tế (FIBA) dài 28 m, rộng 15 m. Sân NBA dài hơn một chút: 94 x 50 feet, tức khoảng 28,65 x 15,24 m. Dù ở đâu, vành rổ cũng treo ở độ cao 10 feet, tức 3,05 m tính từ mặt sàn, và con số này gần như không đổi từ khi James Naismith nghĩ ra môn này năm 1891 ở Springfield, bang Massachusetts. Thuở đó ông treo hai chiếc giỏ đựng đào lên lan can phòng tập, chiều cao lan can chính là 10 feet.
Trên sân có mấy vạch người xem nên nhận ra:
- Vạch giữa sân chia sân nhà và sân đối phương. Nó quan trọng vì luật 8 giây và luật bóng về sân nhà.
- Vạch ba điểm: cung tròn quanh rổ. FIBA đặt cách tâm rổ 6,75 m, riêng hai góc là 6,6 m. NBA xa hơn: 7,24 m ở đỉnh cung, 6,71 m ở góc.
- Khu vực giới hạn (người Việt hay gọi là "vùng sơn" hay "khu ba giây"): hình chữ nhật trước rổ, thường sơn màu khác.
- Vạch ném phạt: cách mặt bảng rổ khoảng 4,6 m.
- Nửa vòng tròn không phạt lỗi tấn công ngay dưới rổ: trong vòng này, cầu thủ phòng ngự không được hưởng lỗi "va chạm tấn công" khi người cầm bóng lao vào.
Bóng của nam là cỡ 7 (chu vi khoảng 75 cm), nữ dùng cỡ 6 nhỏ hơn. Bóng rổ 3x3 lại dùng loại riêng: kích thước cỡ 6 nhưng nặng như cỡ 7.
Thời gian trận đấu: FIBA và NBA khác nhau thế nào
Đây là chỗ người mới hay bối rối, vì trận NBA trên truyền hình và trận ở SEA Games hay Olympic chạy theo hai bộ luật. Bảng dưới gom các khác biệt chính.
| Nội dung | Luật FIBA | Luật NBA |
|---|---|---|
| Thời lượng | 4 hiệp x 10 phút | 4 hiệp x 12 phút |
| Hiệp phụ | 5 phút, chơi tiếp tới khi phân thắng bại | 5 phút, như FIBA |
| Số lỗi cá nhân bị truất quyền | 5 lỗi | 6 lỗi |
| Ném phạt do lỗi đồng đội | Từ lỗi đồng đội thứ 5 trong hiệp | Từ lỗi đồng đội thứ 5 trong hiệp, có quy định riêng cho 2 phút cuối |
| Phòng ngự đứng lâu dưới rổ | Không giới hạn | Cấm phòng ngự quá 3 giây trong khu vực giới hạn nếu không kèm ai |
| Bóng tranh chấp | Theo mũi tên luân phiên | Nhảy tranh bóng |
| Khoảng cách vạch ba điểm | 6,75 m | 7,24 m |
Đồng hồ trận đấu dừng mỗi khi bóng chết: phạm lỗi, bóng ra ngoài, hội ý, ném phạt. Vì thế một trận 40 phút thi đấu theo luật FIBA thường kéo dài gần hai tiếng thực tế, trận NBA còn lâu hơn vì nhiều hội ý và quảng cáo.
Bốn chiếc đồng hồ vô hình: 24, 14, 8 và 3 giây
Bóng rổ hiện đại có nhịp nhanh là nhờ các giới hạn thời gian. Người xem quen rồi sẽ thấy chúng chi phối mọi đợt tấn công.
24 giây và 14 giây
Đội cầm bóng có 24 giây để ném, và cú ném phải chạm vành hoặc vào rổ. Luật này ra đời ở NBA mùa 1954-55, do chủ đội Syracuse Nationals là Danny Biasone đề xuất, sau khi nhiều trận bị kéo lê vì đội dẫn điểm cứ ôm bóng chuyền qua lại. Trận nổi tiếng nhất của kiểu chơi ấy là Fort Wayne Pistons thắng Minneapolis Lakers 19-18 năm 1950. Có đồng hồ 24 giây, điểm số trung bình tăng vọt ngay mùa đầu.
Khi cú ném chạm vành và đội tấn công giành lại bóng, đồng hồ không về 24 mà về 14 giây. FIBA áp dụng từ năm 2014, NBA từ mùa 2018-19.
8 giây
Từ lúc giành bóng ở sân nhà, đội tấn công có 8 giây để đưa bóng qua vạch giữa sân. Đã qua rồi thì không được đưa bóng ngược về sân nhà, gọi là lỗi bóng về sân nhà.
3 giây và 5 giây
Cầu thủ tấn công không được đứng trong khu vực giới hạn quá 3 giây liên tục khi đội mình đang cầm bóng. Luật này sinh ra để những cầu thủ quá cao không thể đứng chờ sẵn dưới rổ. Ngoài ra còn luật 5 giây: cầu thủ bị kèm sát mà ôm bóng không chuyền, không dẫn, không ném quá 5 giây là mất bóng; ném biên cũng chỉ có 5 giây.
Vi phạm: những lỗi làm mất quyền kiểm soát bóng
Vi phạm là lỗi không có va chạm. Hình phạt đơn giản: đối phương được ném biên. Các vi phạm hay gặp nhất:
- Chạy bước: cầm bóng mà di chuyển chân trụ, hoặc đi quá số bước cho phép. Người cầm bóng được phép bước hai bước sau khi kết thúc dẫn bóng; luật FIBA từ 2018 còn cho thêm "bước số 0" lúc vừa bắt bóng trong khi di chuyển, nên nhiều pha trông như ba bước vẫn hợp lệ.
- Dẫn bóng hai lần: dẫn bóng, ôm bóng bằng hai tay, rồi lại dẫn tiếp. Hoặc dẫn bằng hai tay cùng lúc.
- Mang bóng: lật tay đỡ dưới bóng khi dẫn. Lỗi này trọng tài ngày nay thổi khá thoáng.
- Bóng ra ngoài: người chạm bóng cuối cùng trước khi bóng ra biên thì đội đó mất bóng.
- Cản phá bóng trái luật: chạm vào bóng đang rơi xuống rổ, hoặc chạm vành khi bóng đang trên vành. Nếu là phòng ngự, cú ném được tính điểm luôn.
Phạm lỗi: va chạm, ném phạt và truất quyền
Phạm lỗi là lỗi có va chạm trái luật: đẩy, níu, chặn đường bằng thân người khi chưa đứng vững, đánh vào tay người ném. Mỗi lỗi ghi vào sổ của cầu thủ và của đội.
Khi nào được ném phạt
- Bị phạm lỗi khi đang ném 2 điểm mà bóng không vào: được 2 quả ném phạt.
- Bị phạm lỗi khi đang ném 3 điểm mà bóng không vào: được 3 quả.
- Bị phạm lỗi mà bóng vẫn vào: điểm được tính, cộng thêm 1 quả ném phạt. Bình luận viên gọi là "and-one".
- Đội phòng ngự đã đủ số lỗi đồng đội trong hiệp: mọi lỗi tiếp theo, kể cả khi không ném, đều cho đối phương 2 quả ném phạt.
Va chạm tấn công hay lỗi chặn người
Đây là pha khó xử nhất của trọng tài. Nếu người phòng ngự đã đứng vững, hai chân trên sàn, ngực hướng về người cầm bóng trước khi bị va vào, thì lỗi thuộc về người tấn công. Nếu người phòng ngự còn đang trượt vào đường chạy, hoặc đứng trong nửa vòng tròn dưới rổ, thì lỗi thuộc về người phòng ngự. Khác biệt đôi khi chỉ một phần mười giây, vì vậy NBA cho phép huấn luyện viên yêu cầu xem lại băng hình.
Lỗi kỹ thuật và lỗi nặng
Lỗi kỹ thuật dành cho hành vi không liên quan va chạm khi tranh bóng: cãi trọng tài, khiêu khích, ăn vạ. Đối phương được 1 quả ném phạt. Lỗi phản tinh thần thể thao (FIBA) hay lỗi nặng (NBA gọi là "flagrant") dành cho va chạm quá mạnh, không nhằm vào bóng: đối phương được ném phạt và còn được giữ quyền cầm bóng. Lỗi nặng ở mức cao nhất bị đuổi khỏi sân ngay.
Thay người, hội ý và nhảy tranh bóng
Bóng rổ thay người không giới hạn số lần, cầu thủ ra rồi vào lại được, chỉ cần thay khi bóng chết. Đây là khác biệt lớn với bóng đá, và là lý do huấn luyện viên bóng rổ có thể xoay tua liên tục để giữ sức cho trụ cột.
Theo luật FIBA, mỗi đội có 2 lần hội ý trong nửa đầu, 3 lần trong nửa sau (nhưng tối đa 2 lần trong 2 phút cuối hiệp 4), và 1 lần mỗi hiệp phụ. NBA từ mùa 2017-18 cho mỗi đội 7 lần hội ý cả trận.
Trận đấu bắt đầu bằng pha nhảy tranh bóng ở vòng tròn giữa sân. Về sau, mỗi khi hai cầu thủ cùng ôm chặt bóng, luật FIBA không cho nhảy lại mà trao bóng theo mũi tên luân phiên trên bàn thư ký. NBA vẫn cho nhảy tranh bóng giữa hai người liên quan.
Góc nhìn hôm nay: xem một trận cho ra xem
Nắm luật xong, cách nhanh nhất để thấy bóng rổ thú vị là đọc được bảng thống kê. Các chữ viết tắt tiếng Anh xuất hiện trên mọi kênh truyền hình và trang tin:
| Ký hiệu | Nghĩa | Đọc thế nào |
|---|---|---|
| PTS | Điểm | Ai ghi nhiều nhất |
| REB | Bắt bóng bật bảng | Chia hai loại: tấn công (OREB) và phòng ngự (DREB) |
| AST | Kiến tạo | Đường chuyền dẫn trực tiếp tới điểm |
| STL / BLK | Cướp bóng / chắn bóng | Đóng góp phòng ngự dễ đếm |
| TOV | Mất bóng | Càng thấp càng tốt |
| FG% | Tỉ lệ ném trúng | Một cầu thủ 30 điểm với 40% có khi kém hiệu quả hơn người 20 điểm với 60% |
| +/- | Hiệu số khi cầu thủ có mặt trên sân | Cho thấy đội mạnh lên hay yếu đi khi người đó vào sân |
Vài mẹo khi xem: đừng chỉ dõi theo quả bóng, thử nhìn cầu thủ không cầm bóng chạy chỗ, chắn người. Để ý đồng hồ 24 giây ở góc màn hình khi trận đấu căng ở cuối hiệp 4, vì đó là lúc huấn luyện viên dùng lỗi chiến thuật để dừng đồng hồ. Và nếu muốn đọc bản gốc, FIBA công bố toàn văn luật thi đấu trên trang chính thức, bản cập nhật gần nhất có hiệu lực từ năm 2024; NBA cũng công khai sách luật hằng mùa.
Ở Việt Nam, xem trực tiếp một trận giải bóng rổ chuyên nghiệp VBA hoặc giải học sinh, sinh viên là cách tốt để thấy luật vận hành trong thực tế, gần hơn nhiều so với màn hình.
Câu hỏi thường gặp
Một trận bóng rổ kéo dài bao lâu?
Theo luật FIBA, trận đấu gồm 4 hiệp, mỗi hiệp 10 phút thi đấu; NBA là 4 hiệp 12 phút. Vì đồng hồ dừng mỗi khi bóng chết, thời gian thực tế thường từ khoảng 1 tiếng 45 phút đến hơn 2 tiếng. Hoà sau 4 hiệp thì đấu hiệp phụ 5 phút.
Bao nhiêu lỗi thì bị truất quyền thi đấu?
Theo luật FIBA, cầu thủ phạm 5 lỗi cá nhân phải rời sân và không được vào lại. NBA cho phép 6 lỗi. Ngoài ra, 2 lỗi kỹ thuật hoặc một lỗi nặng ở mức cao nhất cũng bị đuổi khỏi sân.
Chạy bước trong bóng rổ là gì?
Chạy bước là khi người cầm bóng di chuyển chân trụ hoặc đi quá số bước cho phép mà không dẫn bóng. Sau khi kết thúc dẫn bóng, người chơi được bước hai bước để ném hoặc chuyền. Phạm lỗi này đội đối phương được ném biên.
Ném ba điểm tính từ đâu?
Cú ném được tính 3 điểm khi cả hai chân người ném ở ngoài vạch ba điểm lúc bóng rời tay. Vạch này cách tâm rổ 6,75 m theo luật FIBA và 7,24 m theo luật NBA, riêng ở hai góc sân thì gần hơn.
Đồng hồ 24 giây có ý nghĩa gì?
Đội cầm bóng phải ném trong vòng 24 giây và cú ném phải chạm vành, nếu không sẽ mất bóng. Luật này ra đời ở NBA năm 1954 để chống lối ôm bóng câu giờ và làm bóng rổ có nhịp nhanh như ngày nay.