Luật thay người trong bóng đá: năm người, ba lần và cầu thủ dự bị

Theo luật hiện hành của IFAB, ở các giải chính thức mỗi đội được thay tối đa năm cầu thủ trong 90 phút, nhưng chỉ trong ba lần dừng trận, chưa tính giờ nghỉ giữa hiệp. Nếu có hiệp phụ, mỗi đội được thay thêm một người. Cầu thủ đã bị thay ra không được vào lại sân, và số người dự bị được đăng ký tuỳ điều lệ từng giải, từ 3 tới 15 người.

Từ không được thay ai đến năm người

Gần một thế kỷ đầu, bóng đá không cho thay người. Cầu thủ chấn thương thì hoặc cố gắng đá tiếp, thường đứng ở cánh cho có mặt, hoặc rời sân và đội chơi thiếu người. Chung kết Cúp FA nước Anh có hẳn một giai đoạn được báo chí gọi là "lời nguyền Wembley" vì nhiều đội mất người do chấn thương ngay trong trận.

• 1965 — Giải vô địch bóng đá Anh cho phép thay một người, ban đầu chỉ khi chấn thương. Keith Peacock của Charlton Athletic được ghi nhận là cầu thủ dự bị đầu tiên vào sân ở giải này, tháng 8/1965.
• 1970 — World Cup Mexico là kỳ World Cup đầu tiên cho thay người, mỗi đội hai người. Anatoliy Puzach của Liên Xô được ghi nhận là người dự bị đầu tiên vào sân ở World Cup, ngay trận khai mạc.
• 1994 — Hai người thay cộng một thủ môn.
• 1995 — Ba người thay bất kỳ, quy định giữ ổn định suốt 25 năm.
• 2020 — Vì đại dịch, lịch thi đấu dồn dập, IFAB tạm thời cho phép năm người thay trong ba lần dừng.
• 2022 — Năm người thay trở thành quy định vĩnh viễn trong bộ luật, các giải được chọn áp dụng.

Năm người, ba lần: nghĩa là gì trên thực tế

Quy định "ba lần dừng" (three opportunities) sinh ra để chống câu giờ. Nếu không giới hạn số lần, một đội đang dẫn có thể thay từng người một ở năm thời điểm khác nhau, mỗi lần mất gần một phút.

Khi vào hiệp phụ, mỗi đội được thêm một người thay và một lần dừng. Những người hoặc lần thay chưa dùng hết từ thời gian chính thức được chuyển sang hiệp phụ.

Thủ tục thay người đúng luật

1. Trọng tài phải được báo trước khi thay. Thường là trọng tài thứ tư giơ bảng điện tử ghi số áo người ra (đỏ) và người vào (xanh).
2. Cầu thủ bị thay phải rời sân, ở điểm gần nhất trên đường biên (quy định từ 2019), trừ khi trọng tài cho phép ra chỗ khác vì lý do an toàn hay chấn thương.
3. Người vào chỉ được vào sân sau khi người ra đã rời sân, ở khu vực giữa sân, và chỉ khi trận đấu đang dừng.
4. Việc thay người hoàn tất khi cầu thủ dự bị bước vào sân. Từ khoảnh khắc đó, người vào là cầu thủ trên sân, người ra trở thành "cầu thủ đã thay".

Đổi thủ môn với một cầu thủ trên sân thì không cần thay người, nhưng phải báo trọng tài và chỉ làm khi bóng dừng. Nếu đổi mà không báo, cả hai bị thẻ vàng khi bóng dừng tiếp theo.

Cầu thủ dự bị là ai trong mắt luật

Người dự bị không phải người ngoài cuộc. Họ đã được đăng ký trong danh sách trước trận và chịu sự quản lý của trọng tài từ lúc vào khu vực sân. Một số điều ít người biết:

• Cầu thủ dự bị có thể nhận thẻ vàng và thẻ đỏ dù chưa vào sân, chẳng hạn khi lao vào sân phản ứng hay xô xát. Bị thẻ đỏ thì không được vào sân nữa, nhưng đội vẫn đủ 11 người trên sân.
• Nếu một cầu thủ trong đội hình xuất phát bị đuổi trước giờ bóng lăn, đội được thay bằng một người dự bị có tên, và số lượt thay không bị trừ.
• Nếu một người dự bị vào sân không phép và chạm bóng hay can thiệp vào pha bóng, trọng tài dừng trận và phạt trực tiếp. Nếu bàn thắng được ghi trong lúc có người thừa trên sân và người đó thuộc đội ghi bàn, bàn thắng không được công nhận.
• Cầu thủ đã bị thay ra vẫn chịu quản lý của trọng tài, vẫn có thể bị thẻ phạt.

Thay người do chấn động não

Chấn thương đầu là vấn đề riêng, vì triệu chứng có thể đến muộn và hậu quả lâu dài. Từ năm 2021, IFAB cho phép các giải thử nghiệm thay người do chấn động não: mỗi đội được thay thêm tối đa hai người vì nghi chấn động não, không tính vào giới hạn năm người. Nếu một đội dùng quyền này, đội kia cũng được thêm một lượt thay tương ứng, để không có đội nào bị thiệt hay lợi dụng.

FIFA Club World Cup tháng 2/2021 là giải đấu đầu tiên dùng quy định này, sau đó nhiều giải lớn như Premier League cũng áp dụng. Nguyên tắc chung: nghi ngờ thì cho ra. Cầu thủ đã bị thay vì chấn động não không được quay lại.

Thay người như một vũ khí chiến thuật

Siêu dự bị

Chung kết Champions League 1999 ở Barcelona, Manchester United bị Bayern Munich dẫn 1–0 tới phút 90. Hai người vào sân từ ghế dự bị, Teddy Sheringham và Ole Gunnar Solskjær, mỗi người ghi một bàn trong thời gian bù giờ. Từ đó "siêu dự bị" trở thành một vai trò có thật trong cách các huấn luyện viên xây đội.

Năm người thay làm bóng đá thay đổi

Với năm người thay, các đội nhiều tiền có lợi thế rõ: băng ghế của họ mạnh ngang đội hình chính, và việc thay cả hàng tiền đạo ở phút 60 giữ được cường độ pressing tới phút cuối. Đây chính là lý do một số đội nhỏ phản đối khi quy định được đề xuất giữ lại vĩnh viễn. Mặt khác, người ủng hộ chỉ ra lợi ích sức khoẻ: lịch thi đấu ngày càng dày, và năm người thay giúp giảm quá tải cho cầu thủ.

Thay người phút cuối

Thay người ở phút bù giờ khi đang dẫn là kỹ thuật quen thuộc để làm vỡ nhịp đối phương. Luật cho phép nhưng quy định ra sân ở điểm gần nhất và việc trọng tài cộng thêm thời gian đã giảm đáng kể hiệu quả câu giờ của nó.

Thay người ở bóng đá phong trào

Bộ luật IFAB cho phép bóng đá cơ sở, bóng đá trẻ, bóng đá lão tướng và bóng đá dành cho người khuyết tật dùng "thay người quay lại": cầu thủ đã ra có thể vào lại. Số người thay cũng được nới tuỳ giải. Đây là lý do ở các giải sân bảy người hay bóng đá trẻ em, bạn thấy cầu thủ ra vào liên tục. Mục đích là để mọi đứa trẻ được chơi nhiều, không ai ngồi ghế cả trận.

Góc nhìn hôm nay

Lần tới xem một trận đấu, thử để ý thời điểm hai huấn luyện viên thay người. Thay ở phút 55–65 thường là điều chỉnh chiến thuật đã lên kế hoạch. Thay sau một bàn thua là phản ứng. Thay ở phút cuối là quản lý tỷ số. Và nếu bạn quản lý một đội phong trào, đọc kỹ điều lệ giải về số người dự bị và thay người quay lại trước khi lập danh sách — nhiều đội mất quyền thay người chỉ vì không đăng ký đủ tên trước trận.