Bóng đá vào Việt Nam cuối thế kỷ 19 qua người Pháp, lớn lên ở Sài Gòn và Hà Nội trong nửa đầu thế kỷ 20, rồi trải qua giai đoạn hai miền có hai đội tuyển riêng. Sau năm 1975, giải vô địch toàn quốc ra đời năm 1980, đội tuyển trở lại đấu trường khu vực từ cuối thập niên 1980, lên chuyên nghiệp năm 2000 và có ba chức vô địch Đông Nam Á vào các năm 2008, 2018 và 2024. Bài này đi qua từng chặng, kèm những mốc dễ nhầm.
Bóng đá đến Việt Nam: từ sân của người Pháp đến đội bóng của người Việt
Như nhiều nước thuộc địa, bóng đá đến Việt Nam cùng binh lính, thuỷ thủ và công chức người Pháp. Nhiều tài liệu lấy mốc khoảng năm 1896 ở Sài Gòn, nơi người Pháp đá với nhau trên các bãi trống gần cảng. Mốc này được nhắc nhiều nhưng ít nguồn gốc rõ ràng, nên nên hiểu là "cuối thế kỷ 19" thay vì một ngày cụ thể.
Đầu thế kỷ 20, người Việt ở các đô thị bắt đầu lập đội riêng: học sinh các trường Pháp – Việt, công nhân nhà máy, nhân viên sở công chính. Sân bóng mọc lên ở Hà Nội, Hải Phòng, Nam Định, Sài Gòn, Chợ Lớn. Sân Hàng Đẫy ở Hà Nội và sân Thống Nhất ở TP.HCM ngày nay đều là những sân có lịch sử từ thời Pháp, dù đã được xây sửa nhiều lần.
Điều đáng chú ý của giai đoạn này là bóng đá nhanh chóng trở thành môn của người Việt chứ không chỉ của người Pháp. Các trận đấu giữa đội người Việt và đội người Pháp thu hút rất đông khán giả, và thắng một đội Tây trở thành chuyện để cả phố bàn tán. Chính tâm lý ấy, coi trận bóng như chuyện danh dự chung, còn nguyên trong cách người Việt xem đội tuyển hôm nay.
Giai đoạn 1954–1975: hai miền, hai nền bóng đá
Từ năm 1954 đến 1975, miền Bắc và miền Nam có hai liên đoàn, hai hệ thống giải và hai đội tuyển. Đây là phần lịch sử thể thao thường bị kể lướt, nhưng có vài thành tích được ghi nhận chính thức:
- Đội tuyển ở miền Nam giành hạng tư ở hai kỳ Asian Cup đầu tiên (1956 và 1960), khi vòng chung kết chỉ có bốn đội. Đội này cũng giành huy chương vàng bóng đá tại SEAP Games đầu tiên năm 1959 ở Bangkok và vô địch Merdeka Cup ở Malaysia năm 1966.
- Ở miền Bắc, câu lạc bộ Quân đội (sau này là Thể Công) thành lập năm 1954 và trở thành đội mạnh nhất nhiều thập kỷ. Liên đoàn Bóng đá Việt Nam (VFF) lấy năm thành lập là 1962. Đội tuyển miền Bắc chủ yếu thi đấu giao hữu và giải đấu với các nước xã hội chủ nghĩa.
Hai dòng chảy này để lại một điều thú vị: lối đá kỹ thuật, nhỏ, nhanh của các đội phía Nam và lối đá thể lực, kỷ luật của các đội quân đội phía Bắc. Sự khác nhau ấy còn được giới bình luận nhắc tới đến tận những năm 1990.
Sau năm 1975: giải vô địch toàn quốc và thời bao cấp
Giải vô địch bóng đá toàn quốc đầu tiên diễn ra năm 1980, đội vô địch là Tổng cục Đường sắt. Suốt thập niên 1980 và 1990, các đội mạnh gắn với ngành và lực lượng: Thể Công (Quân đội), Công an Hà Nội, Cảng Sài Gòn, Hải Quan, Công an TP.HCM. Cầu thủ là cán bộ, công nhân viên, lương theo biên chế, chuyển đội phải qua quyết định của cơ quan chủ quản.
Thời này có những trận Thể Công gặp Cảng Sài Gòn mà người già vẫn kể lại như derby Bắc – Nam. Sân Thống Nhất và sân Hàng Đẫy luôn kín chỗ, khán giả đứng cả trên mái nhà quanh sân. Nhưng đội tuyển gần như không có trận quốc tế chính thức trong nhiều năm, nên các thế hệ cầu thủ giỏi của thời bao cấp ít được thế giới biết đến.
Trở lại Đông Nam Á: những năm 1990 và những trận chung kết thua
Cuối thập niên 1980, Việt Nam trở lại SEA Games. Thập niên 1990 là thời kỳ mở cửa của bóng đá: huấn luyện viên ngoại đầu tiên, những chuyến tập huấn nước ngoài, những ngôi sao như Lê Huỳnh Đức, Nguyễn Hồng Sơn, Võ Hoàng Bửu, Trần Công Minh được cả nước biết mặt nhờ truyền hình.
- SEA Games 1995 (Chiang Mai): dưới thời HLV người Đức Karl-Heinz Weigang, Việt Nam vào chung kết, thua Thái Lan, giành huy chương bạc. Đây là kết quả đầu tiên khiến cả nước tin rằng đội tuyển có thể cạnh tranh ngôi vô địch khu vực.
- Tiger Cup 1996: giải vô địch Đông Nam Á đầu tiên, Việt Nam giành huy chương đồng.
- Tiger Cup 1998 tại Hà Nội: Việt Nam vào chung kết trên sân nhà, thua Singapore 0-1. Trận thua ấy ám ảnh người hâm mộ suốt một thập kỷ.
Từ 1995 đến 2009, bóng đá nam Việt Nam vào chung kết SEA Games nhiều lần mà không thắng được trận cuối. Thái Lan là đối thủ chặn đường nhiều nhất. Cảm giác "luôn về nhì" là nền tâm lý để hiểu vì sao năm 2008 lại vỡ oà đến thế.
Lên chuyên nghiệp và chức vô địch đầu tiên (2000–2016)
Mùa 2000–2001, giải vô địch quốc gia chuyển sang chuyên nghiệp với tên V-League. Các đội ngành dần nhường chỗ cho đội của doanh nghiệp và địa phương: Hoàng Anh Gia Lai, Đồng Tâm Long An, Bình Dương, Sông Lam Nghệ An. Ngoại binh, chủ yếu từ Brazil và châu Phi, tràn vào và làm thay đổi bộ mặt hàng công.
Giai đoạn này cũng có những vết đen. Vụ dàn xếp tỷ số tại SEA Games 2005 ở Philippines dẫn tới việc một số tuyển thủ bị truy tố và kết án, trong đó có tiền đạo tài năng Phạm Văn Quyến. Vụ việc làm cả nền bóng đá mất lòng tin một thời gian dài.
Năm 2007, Việt Nam đồng tổ chức Asian Cup cùng Thái Lan, Malaysia và Indonesia. Dưới tay HLV Alfred Riedl, đội tuyển vượt vòng bảng và dừng ở tứ kết trước Iraq, đội sau đó vô địch. Một năm sau, HLV Henrique Calisto đưa Việt Nam vô địch AFF Cup 2008, danh hiệu lớn đầu tiên của đội tuyển quốc gia. Ngoài sân cỏ 11 người, tuyển futsal Việt Nam lần đầu dự FIFA Futsal World Cup năm 2016 tại Colombia và vào tới vòng 16 đội.
Thời Park Hang-seo và những gì đến sau (2017 đến nay)
Tháng 10 năm 2017, ông Park Hang-seo nhận dẫn dắt đội tuyển và U23. Chỉ ba tháng sau, U23 Việt Nam vào chung kết U23 châu Á ở Thường Châu. Năm năm tiếp theo là giai đoạn thành công nhất của bóng đá nam Việt Nam:
- Hạng tư Asian Games 2018.
- Vô địch AFF Cup 2018, thắng Malaysia trong trận chung kết hai lượt.
- Vào tứ kết Asian Cup 2019, thua Nhật Bản 0-1.
- Huy chương vàng SEA Games 2019 và 2021 (tổ chức năm 2022).
- Lần đầu vào vòng loại thứ ba World Cup, khu vực châu Á (vòng loại World Cup 2022).
Sau ông Park là HLV Philippe Troussier (2023–2024) với cuộc làm mới lực lượng không thành, rồi HLV Kim Sang-sik từ tháng 5 năm 2024. Đầu năm 2025, Việt Nam vô địch ASEAN Cup 2024 (tên mới của AFF Cup), thắng Thái Lan ở cả hai lượt chung kết, với tiền đạo nhập tịch Nguyễn Xuân Son là vua phá lưới.
Cùng thời gian đó, bóng đá nữ dự World Cup 2023, lần đầu tiên một đội tuyển quốc gia Việt Nam ở bóng đá sân lớn, nam hay nữ, có mặt tại vòng chung kết World Cup.
Mốc thời gian rút gọn
| Năm | Sự kiện |
|---|---|
| Cuối thế kỷ 19 | Bóng đá vào Việt Nam qua người Pháp, đầu tiên ở Sài Gòn |
| 1954 | Thành lập câu lạc bộ Quân đội (Thể Công) |
| 1956, 1960 | Đội tuyển ở miền Nam đứng thứ tư Asian Cup |
| 1959 | Huy chương vàng bóng đá SEAP Games đầu tiên (Bangkok) |
| 1962 | Năm thành lập Liên đoàn Bóng đá Việt Nam |
| 1980 | Giải vô địch toàn quốc đầu tiên, Tổng cục Đường sắt vô địch |
| 1995 | Huy chương bạc SEA Games, thời HLV Weigang |
| 1998 | Á quân Tiger Cup trên sân nhà |
| 2000–2001 | Mùa V-League chuyên nghiệp đầu tiên |
| 2007 | Đồng chủ nhà Asian Cup, vào tứ kết |
| 2008 | Vô địch AFF Cup lần đầu |
| 2017 | U20 dự World Cup U20 tại Hàn Quốc, giải FIFA đầu tiên của bóng đá nam |
| 2018 | Á quân U23 châu Á; vô địch AFF Cup lần hai |
| 2019 | Tứ kết Asian Cup; vàng SEA Games sau 60 năm |
| 2021–2022 | Vòng loại thứ ba World Cup lần đầu |
| 2023 | Tuyển nữ dự World Cup nữ tại Úc và New Zealand |
| 2025 (tháng 1) | Vô địch ASEAN Cup 2024, lần thứ ba |
Góc nhìn hôm nay: vì sao lịch sử này đáng biết
Đọc lại một trăm năm bóng đá Việt Nam, có ba điều lặp đi lặp lại. Thứ nhất, thành công lớn thường đến khi có một thế hệ được đào tạo bài bản cùng lúc với một người thầy biết dùng họ: Calisto với lứa 2008, Park Hang-seo với lứa HAGL – JMG và Hà Nội. Thứ hai, những cú ngã đau nhất, như vụ 2005, đến từ ngoài sân cỏ chứ không phải trên sân. Thứ ba, đội tuyển luôn là chuyện chung của cả nước, nên áp lực lên cầu thủ Việt Nam lớn hơn nhiều so với tầm vóc của nền bóng đá.
Muốn tìm hiểu thêm, có vài cách thiết thực:
- Xem một trận ở sân Hàng Đẫy (Hà Nội) hoặc sân Thống Nhất (TP.HCM), hai sân có lịch sử lâu đời nhất còn dùng cho V-League.
- Đọc lại báo thể thao cũ: các tờ chuyên về thể thao từ thập niên 1990 lưu lại tường thuật từng trận, giúp thấy bóng đá được kể như thế nào ở mỗi thời.
- Xem lại toàn trận các trận chung kết 2008, 2018, 2024 thay vì chỉ xem đoạn bàn thắng: sẽ thấy rõ lối chơi đã đổi khác ra sao qua 16 năm.
- Hỏi chuyện người lớn tuổi trong nhà về Thể Công, Cảng Sài Gòn: phần lịch sử thời bao cấp chủ yếu còn sống trong trí nhớ.
Câu hỏi thường gặp
Bóng đá du nhập vào Việt Nam năm nào?
Bóng đá vào Việt Nam cuối thế kỷ 19 qua người Pháp, đầu tiên ở Sài Gòn. Nhiều tài liệu nêu mốc khoảng năm 1896, nhưng mốc này chưa có nguồn gốc chặt chẽ. Đầu thế kỷ 20, người Việt đã lập đội bóng riêng ở các đô thị lớn.
Liên đoàn Bóng đá Việt Nam thành lập năm nào?
VFF lấy năm 1962 làm năm thành lập. Sau năm 1975, liên đoàn là đầu mối duy nhất quản lý bóng đá cả nước, tổ chức giải vô địch toàn quốc từ năm 1980.
Việt Nam vô địch AFF Cup mấy lần?
Tính tới tháng 1 năm 2025, Việt Nam vô địch ba lần: 2008, 2018 và 2024 (giải nay mang tên ASEAN Cup). Lần thứ ba thắng Thái Lan ở cả hai lượt trận chung kết.
Thành tích tốt nhất của bóng đá Việt Nam ở châu Á là gì?
Ở cấp đội tuyển quốc gia, thành tích tốt nhất là hạng tư Asian Cup 1956 và 1960 của đội tuyển ở miền Nam, khi vòng chung kết chỉ có bốn đội; sau thống nhất là tứ kết các năm 2007 và 2019. Ở cấp trẻ, U23 Việt Nam là á quân U23 châu Á 2018.
Giải vô địch quốc gia Việt Nam đầu tiên là năm nào?
Giải vô địch bóng đá toàn quốc đầu tiên diễn ra năm 1980, đội vô địch là Tổng cục Đường sắt. Giải chuyển sang chuyên nghiệp với tên V-League từ mùa 2000–2001.