Công nghệ goal-line cho trọng tài biết trong khoảng một giây quả bóng đã qua hẳn vạch vôi khung thành hay chưa, bằng tín hiệu rung và chữ hiện trên đồng hồ đeo tay. Công nghệ việt vị bán tự động (SAOT) dùng camera theo dõi từng khớp cơ thể cầu thủ cùng cảm biến trong quả bóng để xác định vị trí việt vị, rồi gửi kết quả cho tổ VAR xác nhận. Cái đầu trả lời câu hỏi có/không một cách tự động; cái sau vẫn cần con người kiểm tra lần cuối.
Vì sao cần máy để xem bóng đã vào chưa
Luật 10 nói bàn thắng được công nhận khi toàn bộ quả bóng đã vượt qua đường cầu môn, giữa hai cột dọc và dưới xà ngang. Chỉ cần còn một phần nhỏ của bóng nằm trên vạch là chưa vào. Với một quả bóng đường kính khoảng 22 cm bay với vận tốc lớn, bật xuống đất rồi nảy ra, mắt người đứng cách 20–30 mét gần như không thể chắc chắn.
Hai pha bóng thường được nhắc nhất cách nhau 44 năm:
- Chung kết World Cup 1966, Wembley — cú sút của Geoff Hurst đập xà dội xuống, trọng tài biên Tofiq Bahramov báo là đã vào. Anh dẫn 3–2 trước Tây Đức rồi vô địch. Tới nay các phân tích hình ảnh vẫn chưa thống nhất bóng có qua hẳn vạch hay không.
- Vòng 16 đội World Cup 2010, Bloemfontein — cú sút của Frank Lampard dội xà rơi xuống rõ ràng bên trong khung thành Đức, nhưng không được công nhận. Lúc đó Anh đang bị dẫn 1–2; trận đấu kết thúc 4–1 cho Đức.
Pha bóng năm 2010 khiến Chủ tịch FIFA lúc đó, ông Sepp Blatter, vốn phản đối công nghệ, phải đổi quan điểm. Tháng 7/2012, IFAB chính thức cho phép dùng công nghệ goal-line.
Công nghệ goal-line hoạt động thế nào
IFAB không chỉ định một hãng mà đặt tiêu chuẩn, rồi FIFA cấp chứng nhận cho các hệ thống đạt chuẩn. Ba hướng kỹ thuật từng được duyệt:
| Hệ thống | Nguyên lý | Nơi dùng nổi bật |
|---|---|---|
| Hawk-Eye | Nhiều camera tốc độ cao ở mỗi khung thành, dựng lại vị trí bóng trong không gian ba chiều | Premier League từ mùa 2013/14 và nhiều giải lớn tới nay |
| GoalControl | 14 camera tốc độ cao quanh sân, mỗi khung thành 7 chiếc | World Cup 2014 ở Brazil |
| GoalRef | Từ trường quanh khung thành và chip trong quả bóng | Được thử ở FIFA Club World Cup 2012, sau đó ít phổ biến |
Dù khác công nghệ, kết quả trả về giống nhau: khi bóng qua hẳn vạch, đồng hồ của trọng tài rung và hiện chữ báo bàn thắng trong vòng một giây. Chỉ trọng tài và tổ trọng tài nhận tín hiệu này. Vì kết quả nhị phân và gần như tức thì, trọng tài không cần xem lại gì cả.
Lần đầu ở World Cup
Tại World Cup 2014, trận Pháp – Honduras, cú sút của Karim Benzema đập cột, chạm thủ môn Honduras rồi qua vạch trước khi bị cản ra. GoalControl xác nhận bàn thắng, tính là phản lưới. Đây là bàn thắng đầu tiên ở World Cup được công nhận nhờ công nghệ goal-line.
Máy cũng có lúc hỏng
Tháng 6/2020, trận Aston Villa – Sheffield United ở Premier League, thủ môn Ørjan Nyland bắt bóng rồi lùi hẳn vào trong khung thành. Đồng hồ của trọng tài không rung. Hawk-Eye sau đó thừa nhận các camera bị thủ môn, hậu vệ và cột dọc che khuất, và công khai xin lỗi. VAR cũng không đổi quyết định, bàn thắng không được công nhận. Bài học: công nghệ giảm sai sót chứ không xoá sai sót.
Việt vị bán tự động: thêm tầng tự động cho VAR
Trước SAOT, tổ VAR xác định việt vị bằng cách dừng hình, chọn khung hình chạm bóng, rồi tự kẻ đường thẳng qua điểm gần khung thành nhất của tiền đạo và hậu vệ. Việc này tốn thời gian, đôi khi vài phút, và phụ thuộc vào việc chọn đúng khung hình lẫn đúng điểm trên cơ thể.
SAOT tự động hoá phần lớn quy trình đó:
- Camera theo dõi. Ở World Cup 2022, 12 camera chuyên dụng gắn dưới mái sân theo dõi 29 điểm trên cơ thể mỗi cầu thủ, 50 lần mỗi giây.
- Quả bóng có cảm biến. Quả bóng Al Rihla chứa một cảm biến quán tính gửi dữ liệu 500 lần mỗi giây, cho biết chính xác khoảnh khắc chân chạm bóng.
- Phần mềm cảnh báo. Khi hệ thống phát hiện cầu thủ ở vị trí việt vị nhận bóng, nó báo cho tổ VAR.
- Con người xác nhận. Tổ VAR kiểm tra thời điểm chạm bóng và điểm cơ thể hệ thống chọn, rồi mới báo trọng tài. Đây là lý do gọi là "bán" tự động.
- Hình ảnh ba chiều. Sau khi quyết định, một đoạn hoạt hình 3D cho thấy vị trí cầu thủ được chiếu trên màn hình sân và truyền hình, để khán giả cùng thấy.
SAOT vẫn cần con người phán xét phần quan trọng nhất của Luật 11: cầu thủ ở vị trí việt vị có tham gia vào pha bóng hay không. Máy chỉ đo vị trí.
Các mốc triển khai
- 2022 — Champions League mùa 2022/23 và World Cup 2022 ở Qatar. Ngay trận khai mạc, bàn thắng của Enner Valencia (Ecuador) vào lưới chủ nhà bị huỷ vì việt vị do SAOT phát hiện. Serie A cũng bắt đầu dùng trong mùa 2022/23.
- 2024 — Euro 2024 ở Đức dùng bóng gắn cảm biến cho việt vị bán tự động.
- 2025 — Premier League áp dụng từ tháng 4/2025, sau nhiều lần lùi lịch.
Một centimet có thật sự là một centimet không
Đây là điểm tranh luận lớn nhất. Camera truyền hình thông thường chạy 50 khung hình mỗi giây, tức mỗi khung cách nhau 20 mili giây. Một tiền đạo chạy nước rút ở tốc độ khoảng 8–9 m/s đi được chừng 16–18 cm trong 20 mili giây. Nói cách khác, chỉ riêng việc chọn khung hình đã có thể tạo sai số lớn hơn khoảng chênh lệch mà các đường kẻ đỏ xanh cho thấy.
SAOT cải thiện nhờ cảm biến trong bóng (500 lần/giây) và camera theo dõi riêng, nhưng không có hệ thống đo nào có độ chính xác tuyệt đối. Đó là lý do một số người, gồm cả cựu huấn luyện viên Arsène Wenger trên cương vị ở FIFA, ủng hộ đổi định nghĩa việt vị để có "khoảng trống" rõ ràng giữa hai cầu thủ. Tính tới mùa 2025/26, đề xuất này vẫn đang được thử, chưa vào luật.
So sánh nhanh ba công cụ hỗ trợ trọng tài
| Goal-line | SAOT | VAR | |
|---|---|---|---|
| Trả lời câu hỏi | Bóng đã qua hẳn vạch chưa | Cầu thủ có ở vị trí việt vị không | Quyết định có sai rõ ràng không |
| Tốc độ | Dưới một giây | Vài chục giây | Từ vài giây tới vài phút |
| Cần con người | Không | Có, để xác nhận | Có, toàn bộ |
| Có trong luật IFAB từ | 2012 | Là công cụ hỗ trợ trong khuôn khổ VAR | 2018 |
Góc nhìn hôm nay
Công nghệ goal-line là một trong số ít đổi mới gần như không ai phản đối: nhanh, kín đáo, ít sai. SAOT thì còn chia rẽ, vì nó làm việt vị chính xác hơn nhưng cũng làm lộ rõ một câu hỏi khó chịu: có nên huỷ một bàn thắng vì một mũi giày? Ở các giải nhỏ hơn, kể cả nhiều giải ở Đông Nam Á, chi phí lắp đặt camera và bản quyền phần mềm vẫn là rào cản lớn, nên VAR kẻ đường thủ công còn là chuẩn chung.
Muốn hiểu kỹ, xem các video giải thích chính thức của FIFA về SAOT phát hành trước World Cup 2022, và tài liệu "Football Technology" trên trang của FIFA, nơi liệt kê các tiêu chuẩn kiểm định goal-line.
Câu hỏi thường gặp
Công nghệ goal-line là gì?
Đó là hệ thống camera hoặc cảm biến xác định quả bóng đã qua hẳn vạch vôi khung thành hay chưa. Khi bóng vào, đồng hồ của trọng tài rung và hiện chữ báo bàn thắng trong vòng một giây.
World Cup nào dùng công nghệ goal-line đầu tiên?
World Cup 2014 tại Brazil là kỳ đầu tiên dùng công nghệ goal-line, với hệ thống GoalControl. Bàn thắng đầu tiên được công nhận nhờ công nghệ này là bàn phản lưới của thủ môn Honduras trong trận gặp Pháp.
Việt vị bán tự động khác VAR thế nào?
Việt vị bán tự động là công cụ hỗ trợ cho VAR, dùng camera và bóng gắn cảm biến để tự động tính vị trí cầu thủ. VAR là tổ trọng tài xem lại và xác nhận kết quả rồi báo trọng tài chính.
Vì sao gọi là bán tự động?
Vì hệ thống chỉ tự động đo vị trí và cảnh báo. Tổ VAR vẫn phải xác nhận thời điểm chạm bóng và điểm cơ thể được chọn, đồng thời tự quyết định cầu thủ đó có tham gia vào pha bóng hay không.
Pha bóng Lampard năm 2010 là gì?
Ở vòng 16 đội World Cup 2010, cú sút của Frank Lampard đập xà rơi vào trong khung thành Đức nhưng trọng tài không công nhận. Pha bóng này là động lực chính khiến IFAB cho phép công nghệ goal-line vào năm 2012.