Franz Beckenbauer (1945–2024), biệt danh "Der Kaiser" (Hoàng đế), là người biến vị trí libero, vốn là trung vệ thòng chỉ biết phá bóng, thành một vị trí tấn công: đứng sau hàng thủ, rồi cầm bóng dâng lên giữa sân như một tiền vệ. Với lối chơi đó, ông cùng Bayern Munich vô địch Cúp C1 ba năm liền 1974–1976, cùng Tây Đức vô địch Euro 1972 và World Cup 1974, rồi làm HLV đưa Tây Đức vô địch World Cup 1990. Ông là một trong ba người vô địch World Cup cả với tư cách cầu thủ lẫn HLV.
Cậu bé Giesing và cái tát đổi hướng sự nghiệp
Beckenbauer sinh ngày 11/9/1945 ở Giesing, một khu lao động của Munich. Hồi nhỏ ông hâm mộ TSV 1860 Munich, khi đó là đội lớn hơn Bayern trong thành phố, và định gia nhập đội trẻ của họ. Theo lời ông kể nhiều lần, trong một trận đấu giải trẻ, một cầu thủ 1860 tát ông. Cậu bé 13 tuổi tự ái, chọn Bayern thay vì 1860. Nhiều nhà báo Đức đùa rằng cái tát ấy thay đổi cán cân bóng đá Munich trong nửa thế kỷ.
Ông ra mắt đội một Bayern ngày 6/6/1964, khi đội còn đá giải hạng dưới, và ở vị trí cầu thủ chạy cánh trái. Năm 1965, Bayern lên Bundesliga. Cùng thế hệ với ông là thủ môn Sepp Maier và tiền đạo Gerd Müller. Ba người này là trục của Bayern suốt hơn một thập kỷ.
Libero là gì và Beckenbauer đã thay đổi nó ra sao
Libero (tiếng Ý: "người tự do") ra đời trong các hệ thống phòng ngự đông người của bóng đá Thuỵ Sĩ và Ý giữa thế kỷ 20. Tiêu biểu nhất là catenaccio ("cái then cài cửa") mà Inter Milan của HLV Helenio Herrera áp dụng đầu thập niên 1960: các hậu vệ kèm người từng đối thủ, và đằng sau họ là một người không kèm ai, chuyên dọn dẹp bóng lọt qua. Người đó là libero, hay còn gọi là "sweeper". Nhiệm vụ của anh ta gần như chỉ có phá bóng.
Beckenbauer giữ vị trí đứng sau hàng thủ nhưng thay đổi phần còn lại. Khi đội có bóng, ông không chuyền ngay cho tiền vệ mà tự cầm bóng dâng lên, vượt qua tuyến giữa, phối hợp một hai rồi có khi tự dứt điểm. Đối thủ bối rối vì không ai được giao kèm một hậu vệ. Ông có kỹ thuật của một tiền vệ, tầm nhìn chuyền dài, và một phong thái mà báo chí Đức gọi là ung dung như đi dạo.
| Đặc điểm | Libero kiểu catenaccio | Libero kiểu Beckenbauer |
|---|---|---|
| Vị trí khi phòng ngự | Sau hàng hậu vệ kèm người | Sau hàng hậu vệ kèm người |
| Khi đội có bóng | Phá xa hoặc chuyền ngắn cho người gần nhất | Cầm bóng dâng lên giữa sân, tham gia tấn công |
| Yêu cầu chính | Đọc tình huống, chặn bóng | Thêm kỹ thuật, chuyền dài, khả năng rê bóng |
| Ví dụ tiêu biểu | Armando Picchi (Inter thập niên 1960) | Beckenbauer, sau đó Ruud Krol, Gaetano Scirea, Franco Baresi |
Quá trình này không diễn ra trong một đêm. Ở Bayern, ông dần lùi về đá libero từ cuối thập niên 1960. Ở đội tuyển, HLV Helmut Schön dùng ông như tiền vệ trong nhiều năm, và Beckenbauer chỉ chuyển hẳn về vị trí libero ở đội tuyển từ đầu thập niên 1970.
Đội tuyển Tây Đức: ba kỳ World Cup trên sân
- 1966 tại Anh: mới 20 tuổi, đá tiền vệ, ghi 4 bàn. Tây Đức thua Anh 2-4 ở chung kết tại Wembley sau hiệp phụ, với bàn thắng thứ ba của Anh còn tranh cãi tới giờ.
- 1970 tại Mexico: bán kết với Italy, được gọi là "Trận đấu của thế kỷ", Beckenbauer bị trật khớp vai nhưng Tây Đức đã thay hết người, nên ông đá tiếp với cánh tay bị băng chặt vào người. Tây Đức thua 3-4 sau hiệp phụ.
- 1974 tại Tây Đức: đội trưởng, đá libero. Chung kết tại Munich, Tây Đức thua bàn từ phút thứ 2 rồi thắng ngược Hà Lan của Cruyff 2-1.
Giữa hai kỳ World Cup, ông cùng đội tuyển vô địch Euro 1972 với lối đá mà nhiều người coi là hay nhất lịch sử bóng đá Đức, thắng Liên Xô 3-0 ở chung kết. Năm 1976, Tây Đức vào chung kết Euro lần nữa nhưng thua Tiệp Khắc trên chấm luân lưu, trận Antonín Panenka sút bóng bổng nhẹ vào giữa cầu môn. Ông đá 103 trận cho đội tuyển, ghi 14 bàn.
Bayern Munich và hai Quả bóng vàng
Ở cấp câu lạc bộ, Beckenbauer cùng Bayern vô địch Cúp C2 năm 1967, bốn lần vô địch Bundesliga và ba Cúp C1 liên tiếp 1974, 1975, 1976, cộng Cúp Liên lục địa 1976. Ông nhận Quả bóng vàng năm 1972 và 1976, là một trong rất ít hậu vệ từng đoạt giải này.
Năm 1977, ông sang Mỹ đá cho New York Cosmos, cùng đội với Pelé, vô địch giải NASL ba lần. Sau đó ông về Hamburger SV, vô địch Bundesliga 1982, rồi trở lại Cosmos một thời gian ngắn trước khi giải nghệ năm 1983.
"Teamchef" và World Cup 1990
Năm 1984, Beckenbauer được giao dẫn dắt Tây Đức dù chưa có bằng HLV. Liên đoàn bóng đá Đức (DFB) xử lý chuyện này bằng một chức danh riêng: "Teamchef" (trưởng đội), thay cho chữ HLV trưởng.
Tây Đức của ông vào chung kết World Cup 1986 và thua Argentina của Maradona 2-3. Bốn năm sau tại Italy, họ gặp lại Argentina trong trận chung kết và thắng 1-0 bằng quả phạt đền của Andreas Brehme. Hình ảnh Beckenbauer một mình đi dạo trên sân Olimpico ở Rome sau tiếng còi kết thúc, tay đút túi, trong khi cầu thủ ăn mừng xung quanh, trở thành một trong những hình ảnh quen thuộc của bóng đá Đức.
Chỉ ba người vô địch World Cup cả khi là cầu thủ lẫn HLV: Mário Zagallo của Brazil (cầu thủ 1958, 1962; HLV 1970), Beckenbauer (1974; 1990) và Didier Deschamps của Pháp (1998; 2018). Zagallo và Beckenbauer qua đời cách nhau đúng hai ngày, vào đầu tháng 1/2024.
Vì sao libero biến mất
Từ cuối thập niên 1980, libero dần biến mất khỏi bóng đá đỉnh cao. Nguyên nhân chính là phòng ngự khu vực thay cho kèm người. AC Milan của Arrigo Sacchi chơi với bốn hậu vệ đứng thành một hàng, dâng cao và ép sân. Trong hệ thống ấy, không còn chỗ cho một người đứng sau hàng thủ. Đức là một trong những nước giữ libero lâu nhất: Matthias Sammer đá libero khi Đức vô địch Euro 1996 và đoạt Quả bóng vàng năm đó, một trong những libero cuối cùng đạt đỉnh cao.
Nhưng tinh thần của libero kiểu Beckenbauer không mất đi. Nó tản ra nhiều vị trí khác:
- Trung vệ biết cầm bóng, dâng lên tuyến giữa khi đội tấn công, điều mà các HLV theo trường phái kiểm soát bóng đòi hỏi ngày nay.
- Thủ môn quét như Manuel Neuer, lao ra xa khỏi vòng cấm để chặn bóng dài, được báo chí Đức gọi đùa là "libero thủ môn".
- Hàng ba trung vệ, trong đó người đá giữa thường là người chuyền bóng hay nhất của hàng thủ.
Góc nhìn hôm nay: một di sản không trọn vẹn
Sau khi treo giày, Beckenbauer làm chủ tịch Bayern Munich (1994–2009) và đứng đầu ban tổ chức World Cup 2006 tại Đức, kỳ giải mà người Đức gọi là "Sommermärchen" (Chuyện cổ tích mùa hè). Từ năm 2015, ông bị điều tra liên quan một khoản thanh toán 6,7 triệu euro gắn với việc giành quyền đăng cai giải đấu đó. Vụ án tại Thuỵ Sĩ khép lại năm 2020 vì hết thời hiệu mà không có phán quyết đối với ông. Ông lui khỏi đời sống công chúng những năm cuối vì sức khoẻ yếu, và qua đời ngày 7/1/2024, thọ 78 tuổi.
Muốn tìm hiểu thêm:
- Bảo tàng FC Bayern (FC Bayern Museum) trong sân Allianz Arena ở Munich, có khu trưng bày về thế hệ vô địch châu Âu 1974–1976.
- Bảo tàng Bóng đá Đức (Deutsches Fußballmuseum) ở Dortmund, nơi lưu giữ nhiều hiện vật của các kỳ World Cup 1954, 1974, 1990.
- Xem lại chung kết Euro 1972 hoặc chung kết World Cup 1974, và chỉ theo dõi Beckenbauer khi Tây Đức có bóng. Sẽ thấy một hậu vệ thường xuyên có mặt ở giữa sân đối phương.
Bài học cho người xem bóng đá hôm nay: một vị trí trên sơ đồ chỉ là cái khung. Cầu thủ giỏi có thể đổi nghĩa của cái khung ấy. Beckenbauer không được dạy để đá libero tấn công; ông tự làm, rồi cả thế giới học theo.
Câu hỏi thường gặp
Libero trong bóng đá là gì?
Libero (hay sweeper, trung vệ thòng) là hậu vệ đứng sau hàng thủ, không kèm cầu thủ nào mà chuyên dọn những quả bóng lọt qua. Beckenbauer biến vị trí này thành một vai trò tấn công khi tự cầm bóng dâng lên giữa sân. Ngày nay libero gần như không còn vì các đội chuyển sang phòng ngự khu vực.
Vì sao Beckenbauer được gọi là Hoàng đế?
Biệt danh "Der Kaiser" phản ánh phong thái điềm tĩnh, gần như vương giả của ông trên sân và quyền uy của ông trong bóng đá Đức. Có nhiều giai thoại khác nhau về khoảnh khắc biệt danh ra đời, chưa cái nào được xác nhận chắc chắn, nhưng nó gắn với ông suốt đời.
Beckenbauer vô địch World Cup mấy lần?
Beckenbauer vô địch World Cup hai lần: năm 1974 với tư cách đội trưởng Tây Đức, và năm 1990 với tư cách HLV. Ông là một trong ba người làm được điều này, cùng Mário Zagallo và Didier Deschamps.
Beckenbauer mất năm nào?
Franz Beckenbauer qua đời ngày 7/1/2024, thọ 78 tuổi. Ông là cựu chủ tịch Bayern Munich và người đứng đầu ban tổ chức World Cup 2006.
Beckenbauer có mấy Quả bóng vàng?
Beckenbauer đoạt Quả bóng vàng hai lần, năm 1972 và 1976. Ông là một trong số ít hậu vệ từng nhận giải thưởng này, cùng Matthias Sammer (1996) và Fabio Cannavaro (2006).