Chiều cao và bóng rổ: người thấp có chơi giỏi được không

Chiều cao là lợi thế lớn trong bóng rổ, nhưng không phải tất cả. Rổ treo ở 3,05 m nên người cao gần rổ hơn, ném qua đầu người kèm dễ hơn, bắt bóng bật bảng tốt hơn; vì thế cầu thủ NBA trung bình cao khoảng 1,98 m. Thế nhưng lịch sử giải có những người chỉ cao 1,60–1,75 m vẫn chơi hơn mười mùa, và những người trên 2,2 m không trụ nổi. Thứ quyết định là tổ hợp chiều cao, sải tay, tốc độ, kỹ năng và cái đầu.

Vì sao bóng rổ ưu ái người cao

Bóng rổ là môn duy nhất trong các môn bóng phổ biến mà mục tiêu nằm trên cao, ngang tầm với. Ba lợi thế của chiều cao đến thẳng từ đó:

• Ném gần rổ hơn. Một người cao 2,1 m với tay lên có thể chạm gần tới vành mà chưa cần nhảy. Cú ném của họ đi một quãng ngắn hơn và khó bị chắn hơn.
• Chắn bóng và bảo vệ rổ. Người cao đứng dưới rổ làm đối phương phải đổi góc ném, hoặc không dám lao vào.
• Bắt bóng bật bảng. Bóng bật ra từ vành ở độ cao trên 3 m; ai với cao hơn thì có lợi trước.

Thống kê cho thấy rõ sự chọn lọc này. Trong cuốn "The Sports Gene" (2013), nhà báo David Epstein ước tính rằng trong số đàn ông Mỹ từ 20 đến 40 tuổi cao từ 7 feet (khoảng 2,13 m) trở lên, có tới khoảng 17% đang chơi ở NBA. Không môn thể thao chuyên nghiệp nào khác chọn lọc cơ thể mạnh tới vậy.

Những con số đáng nhớ: thấp nhất và cao nhất

Muggsy Bogues từng là đồng đội của Manute Bol ở Washington Bullets mùa 1987-88: khoảng cách 71 cm giữa hai người trong cùng một đội hình là hình ảnh kinh điển của NBA. Câu chuyện Bogues chắn được cú ném của trung phong Patrick Ewing được người hâm mộ nhắc mãi, dù chuyện chắn bóng của ông vốn hiếm, ông chỉ có 39 lần chắn bóng trong cả sự nghiệp.

Chiều cao trên giấy và chiều cao thật

Một chi tiết thú vị: chiều cao NBA công bố nhiều năm không đáng tin. Đội bóng thường "cộng thêm" vài centimet cho cầu thủ trông đáng sợ hơn, hoặc ngược lại, một số người muốn được ghi thấp đi để không bị xếp vào vị trí trung phong. Từ năm 2019, NBA yêu cầu các đội nộp chiều cao đo không giày, có xác nhận, và nhiều con số trên trang chính thức đã giảm xuống.

Sải tay, tầm với và bật nhảy: những con số quan trọng hơn

Các đội NBA đo cầu thủ trước draft không chỉ chiều cao mà còn:

• Sải tay: khoảng cách giữa hai đầu ngón tay giữa khi dang ngang. Ở người bình thường, con số này xấp xỉ chiều cao; nhiều cầu thủ NBA có sải tay dài hơn chiều cao 10–15 cm, thậm chí hơn.
• Tầm với đứng: chiều cao đầu ngón tay khi giơ thẳng lên, đứng yên. Đây là con số quyết định khả năng bảo vệ rổ.
• Bật nhảy: tại chỗ và có đà.
• Tốc độ và nhanh nhẹn: chạy nước rút ba phần tư sân, bài chạy đổi hướng.

Một cầu thủ cao 2,03 m nhưng sải tay dài và bật tốt có thể "chơi to" hơn người cao 2,10 m mà chậm. Ngược lại, chiều cao không kèm tốc độ ngày càng bị phạt nặng trong bóng rổ hiện đại: đối phương chỉ cần dùng pick and roll kéo người cao ra ngoài vạch ba điểm là anh ta phải đuổi theo hậu vệ nhanh hơn mình nhiều.

Người thấp tồn tại bằng cách nào

Những cầu thủ thấp thành công ở NBA đều bù lại bằng những thứ người cao khó có:

• Trọng tâm thấp và tốc độ: dẫn bóng sát sàn, khó bị cướp, đổi hướng nhanh.
• Tầm nhìn và chuyền bóng: phần lớn ở vị trí hậu vệ dẫn bóng, nơi đọc trận quan trọng hơn với cao.
• Cú ném: Stephen Curry, cao khoảng 1,88 m, là ví dụ điển hình. Cú ném xa và ra tay nhanh làm chiều cao của người kèm không còn ý nghĩa nhiều.
• Kỹ năng ném qua người cao: cú ném bổng (floater), thả nhẹ bóng lên cao trước khi trung phong kịp nhảy.

Cũng phải nói thẳng: những người thấp thành công là ngoại lệ hiếm hoi. Mỗi Muggsy Bogues tương ứng với vô số cầu thủ thấp giỏi không bao giờ được chọn. Chiều cao không phải tất cả, nhưng ở đỉnh cao chuyên nghiệp nó vẫn là bộ lọc đầu tiên.

Người khổng lồ không phải lúc nào cũng thắng

Chiều cao cực đoan có cái giá. Cơ thể quá khổ chịu tải nặng ở bàn chân, đầu gối, cột sống. Yao Ming phải giải nghệ năm 2011, khi mới 30 tuổi, vì chấn thương bàn chân và mắt cá tái đi tái lại. Nhiều cầu thủ trên 2,2 m khác có sự nghiệp ngắn vì không theo kịp nhịp độ.

Tuy vậy, thế hệ mới đang thay đổi định kiến. Victor Wembanyama, người Pháp, cao trên 2,2 m, lượt chọn số 1 draft 2023, vừa chắn bóng xuất sắc vừa dẫn bóng và ném ba điểm như một tiền đạo. Nikola Jokić, trung phong khoảng 2,11 m, giành MVP bằng khả năng chuyền bóng chứ không phải bật nhảy. Bóng rổ hiện đại không bỏ người cao, nó chỉ đòi người cao phải biết làm nhiều việc hơn.

Chơi bóng rổ có giúp tăng chiều cao không

Đây là câu hỏi phụ huynh Việt Nam hỏi nhiều nhất. Theo các nghiên cứu về di truyền học, chiều cao ở những quần thể được nuôi dưỡng đầy đủ do gen quyết định khoảng 80%; phần còn lại phụ thuộc dinh dưỡng, giấc ngủ, sức khoẻ thời thơ ấu và dậy thì. Không có bằng chứng khoa học rằng riêng việc chơi bóng rổ làm xương dài thêm vượt quá tiềm năng di truyền.

Mối liên hệ thường bị đảo ngược: người cao giỏi bóng rổ và được chọn vào đội, chứ không phải bóng rổ làm họ cao. Dù vậy, vận động đều đặn, ăn đủ chất (đặc biệt đạm, canxi, vitamin D) và ngủ đủ giấc trong tuổi lớn giúp trẻ đạt gần nhất với chiều cao tiềm năng của mình, và bóng rổ là một cách vận động vui, dễ duy trì.

Theo Tổng điều tra dinh dưỡng toàn quốc 2019–2020 của Viện Dinh dưỡng, nam thanh niên Việt Nam 18 tuổi cao trung bình khoảng 168 cm, nữ khoảng 156 cm, tăng đáng kể so với các thế hệ trước. Chiều cao trung bình tăng dần cũng là nền tảng để bóng rổ Việt Nam có nhiều cầu thủ có thể hình tốt hơn trong tương lai.

Góc nhìn hôm nay: chọn vị trí theo cơ thể mình

Với người chơi phong trào, bài học thực tế là chọn lối chơi hợp với cơ thể. Thấp thì tập dẫn bóng, chuyền và ném xa, đó là con đường của hậu vệ. Cao mà chậm thì tập đứng chắn người, bắt bóng bật bảng và cú ném gần rổ. Bóng rổ 3x3, với sân nhỏ, nhịp nhanh và cú ném xa được thưởng gấp đôi, là sân chơi tốt cho người không cao.

Muốn đọc thêm, "The Sports Gene" của David Epstein bàn sâu về chiều cao, sải tay và thể thao, có các chương riêng về bóng rổ. Trang NBA.com lưu số đo thể hình của cầu thủ ở các buổi kiểm tra trước draft (Draft Combine), xem cho biết sải tay của các ngôi sao dài tới đâu.