Bóng rổ Việt Nam có giải chuyên nghiệp từ năm 2016 với VBA (Vietnam Basketball Association), giải đấu nhượng quyền theo mô hình đội bóng gắn với thành phố như NBA, bên cạnh hệ thống giải vô địch quốc gia do Liên đoàn Bóng rổ Việt Nam tổ chức. Ở đấu trường khu vực, bóng rổ Việt Nam đã tiến bộ rõ trong khoảng mười năm gần đây, đặc biệt ở nội dung 3x3, nhờ một lực lượng cầu thủ gốc Việt từ nước ngoài trở về và phong trào học đường phát triển mạnh.
Bóng rổ đến Việt Nam
Bóng rổ có mặt ở Việt Nam từ nửa đầu thế kỷ 20, phổ biến trước hết ở các trường học và thành phố lớn. Ở Sài Gòn – Chợ Lớn, bóng rổ đặc biệt được ưa chuộng trong cộng đồng người Hoa, với các câu lạc bộ, hội quán có sân riêng và giải đấu thường xuyên. Lịch sử chi tiết của giai đoạn này còn ít tài liệu tổng hợp đáng tin cậy, nên các con số và mốc cụ thể nên được đối chiếu thêm với tư liệu của ngành thể thao.
Trong nhiều thập kỷ sau đó, bóng rổ ở Việt Nam chủ yếu là môn phong trào và môn thể thao học đường. Đội tuyển quốc gia nhiều năm đứng ở nhóm dưới của bóng rổ Đông Nam Á, nơi Philippines là thế lực áp đảo. Cầu thủ thiếu chiều cao, thiếu giải đấu thường xuyên và gần như không có đường sống bằng nghề bóng rổ.
Saigon Heat và bước ra khu vực
Bước ngoặt đến từ Saigon Heat, đội bóng chuyên nghiệp thành lập năm 2011 ở Thành phố Hồ Chí Minh. Đầu thập niên 2010, Saigon Heat tham dự ASEAN Basketball League (ABL), giải đấu chuyên nghiệp liên quốc gia của Đông Nam Á, gặp các đội từ Philippines, Singapore, Thái Lan, Malaysia, Indonesia. Đây là lần đầu khán giả Việt Nam có một đội bóng chuyên nghiệp để theo dõi đều đặn suốt mùa giải, với ngoại binh, cầu thủ gốc Việt và cầu thủ trong nước cùng thi đấu.
Saigon Heat cho thấy một điều quan trọng: có người sẵn sàng mua vé xem bóng rổ ở Việt Nam nếu sản phẩm được làm tử tế, có âm nhạc, có trình diễn giữa giờ, có đội bóng để gắn bó. Đó là nền móng cho VBA.
VBA: giải bóng rổ chuyên nghiệp Việt Nam vận hành thế nào
VBA ra đời năm 2016, được Liên đoàn Bóng rổ Việt Nam cấp phép, do nhóm đứng sau Saigon Heat khởi xướng. Mùa đầu tiên có 5 đội. Qua các mùa, giải có những cái tên như Saigon Heat, Hanoi Buffaloes, Danang Dragons, Cantho Catfish, Thang Long Warriors, Nha Trang Dolphins và Hochiminh City Wings; số đội thay đổi theo từng mùa.
Mô hình nhượng quyền
Khác với bóng đá Việt Nam, nơi các câu lạc bộ có lịch sử độc lập, các đội VBA là thành viên của một giải đấu chung theo kiểu nhượng quyền: giải điều phối thương hiệu, lịch thi đấu, truyền hình và nhiều khâu vận hành. Mỗi đội mang tên một thành phố và một linh vật, cách đặt tên mượn thẳng từ NBA.
Ba nhóm cầu thủ
| Nhóm | Là ai | Vai trò |
|---|---|---|
| Cầu thủ nội | Cầu thủ trưởng thành trong nước | Phần lớn đội hình, là mục tiêu phát triển lâu dài của giải |
| Cầu thủ gốc Việt | Người Việt lớn lên ở Mỹ, Canada, châu Âu, Úc… | Nâng trình độ chuyên môn, nhiều người được gọi lên tuyển quốc gia |
| Ngoại binh | Cầu thủ nước ngoài, thường từng chơi đại học Mỹ hoặc giải châu Âu | Bị giới hạn số lượng, thường là điểm tựa ghi điểm và bắt bóng bật bảng |
Số lượng ngoại binh và cầu thủ gốc Việt mỗi đội được giải quy định và điều chỉnh qua các mùa, nhằm cân bằng giữa chất lượng trận đấu và cơ hội cho cầu thủ trong nước. Người hâm mộ nên xem điều lệ của mùa giải cụ thể để biết con số đang áp dụng.
Mùa giải
VBA thường diễn ra vào giữa năm, kéo dài vài tháng, gồm vòng đấu thường rồi vòng loại trực tiếp và chung kết. Một số mùa bị gián đoạn hoặc thay đổi thể thức do đại dịch COVID-19 những năm 2020–2021.
Cầu thủ gốc Việt: con dao hai lưỡi được dùng khéo
Nguồn lực quan trọng nhất của bóng rổ Việt Nam thập niên qua là những cầu thủ gốc Việt lớn lên ở nước ngoài, được đào tạo trong hệ thống trung học và đại học Mỹ. Những cái tên như Justin Young hay Christian Juzang từng khoác áo các đội VBA và đội tuyển quốc gia, mang theo tư duy chiến thuật và thói quen tập luyện chuyên nghiệp.
Lợi ích thấy rõ: trình độ chuyên môn của giải và đội tuyển tăng nhanh, cầu thủ trong nước được tập cùng người giỏi hơn. Nhưng cũng có câu hỏi dài hạn: nếu đội tuyển dựa quá nhiều vào cầu thủ gốc Việt, hệ thống đào tạo trong nước có đủ áp lực để tự lớn lên không. Câu trả lời của nhiều nhà quản lý là dùng cả hai, xem cầu thủ gốc Việt như cầu nối chứ không phải đường tắt.
Đấu trường SEA Games
Ở bóng rổ Đông Nam Á, Philippines gần như độc chiếm huy chương vàng 5x5 nam qua nhiều thập kỷ; lần hiếm hoi họ để mất là SEA Games 32 năm 2023, khi chủ nhà Campuchia vô địch với đội hình có nhiều cầu thủ nhập tịch. Các đội tuyển Việt Nam, với đóng góp của cầu thủ gốc Việt, đã nâng mục tiêu từ "tham dự" lên "tranh huy chương" ở SEA Games.
Đột phá đáng kể nhất đến từ 3x3 nữ. Đội tuyển với chị em sinh đôi Trương Thảo My và Trương Thảo Vy, lớn lên ở Mỹ, đã giành huy chương vàng 3x3 nữ tại SEA Games 32, dấu mốc lớn của bóng rổ Việt Nam ở đấu trường khu vực. Nội dung 3x3 được xem là hướng đi hợp lý vì ít phụ thuộc chiều cao hơn 5x5, đề cao tốc độ, ném xa và phối hợp nhóm nhỏ.
Phong trào học đường và sân phố
Sức sống thật của bóng rổ Việt Nam nằm ở sân trường. Ở Hà Nội và Thành phố Hồ Chí Minh, các giải bóng rổ học sinh trung học thu hút khán giả đông không kém nhiều giải chuyên nghiệp, có đội cổ vũ, đồng phục, truyền thông riêng. Nhiều trường đại học có đội bóng rổ và giải sinh viên thường niên.
Bóng rổ hợp với đô thị Việt Nam vì cần ít diện tích: một nửa sân đủ cho mười người chơi ba đấu ba luân phiên. Các nhà văn hoá, công viên, khu chung cư mới thường có sân bóng rổ, và chiều tối là lúc những sân này đông nhất. Mạng xã hội, các giải đấu phong trào theo chuẩn 3x3 của FIBA và hình ảnh NBA lan truyền khiến bóng rổ ngày càng được thanh thiếu niên chọn, cạnh bóng đá và cầu lông.
Góc nhìn hôm nay: những thách thức và cách theo dõi
Bóng rổ Việt Nam còn nhiều việc phải làm:
- Đào tạo trẻ có hệ thống. Cầu thủ cao, có tố chất cần được phát hiện sớm và tập theo giáo án dài hạn, không chỉ chơi phong trào.
- Nhà thi đấu. Nhiều thành phố thiếu nhà thi đấu đạt chuẩn cho giải chuyên nghiệp, kéo theo chi phí thuê sân cao.
- Tài chính ổn định. Giải chuyên nghiệp cần tài trợ và doanh thu vé, bản quyền đủ lớn để cầu thủ sống được bằng nghề.
- Kết nối các cấp. Từ sân trường lên giải sinh viên, lên VBA và đội tuyển cần một đường đi rõ ràng.
Để theo dõi, người hâm mộ có thể xem trang và kênh mạng xã hội chính thức của VBA và của Liên đoàn Bóng rổ Việt Nam, nơi công bố lịch thi đấu, kết quả và điều lệ từng mùa. Cách thú vị nhất vẫn là mua vé xem trực tiếp một trận VBA hoặc một trận chung kết giải học sinh: tiếng giày rít trên sàn, tiếng còi và tiếng hò reo ở khoảng cách vài mét là trải nghiệm mà màn hình không thay được.
Câu hỏi thường gặp
VBA là gì?
VBA (Vietnam Basketball Association) là giải bóng rổ chuyên nghiệp Việt Nam, ra đời năm 2016 theo mô hình các đội nhượng quyền gắn với thành phố. Giải được Liên đoàn Bóng rổ Việt Nam cấp phép, thường diễn ra vào giữa năm.
VBA có những đội nào?
Qua các mùa, VBA có các đội như Saigon Heat, Hanoi Buffaloes, Danang Dragons, Cantho Catfish, Thang Long Warriors, Nha Trang Dolphins và Hochiminh City Wings. Số đội tham dự thay đổi theo từng mùa giải.
Bóng rổ Việt Nam đã giành huy chương vàng SEA Games chưa?
Đã có. Đội tuyển 3x3 nữ Việt Nam, với chị em sinh đôi Trương Thảo My và Trương Thảo Vy, giành huy chương vàng tại SEA Games 32 năm 2023 ở Campuchia. Ở nội dung 5x5, Việt Nam vẫn đang nỗ lực thu hẹp khoảng cách với nhóm dẫn đầu khu vực.
Cầu thủ gốc Việt có được thi đấu cho đội tuyển Việt Nam không?
Có, nếu họ có quốc tịch Việt Nam và đáp ứng quy định của FIBA về tư cách thi đấu cho đội tuyển. Nhiều cầu thủ gốc Việt từ VBA đã được gọi lên đội tuyển quốc gia.
Saigon Heat là đội bóng như thế nào?
Saigon Heat là đội bóng rổ chuyên nghiệp thành lập năm 2011 ở Thành phố Hồ Chí Minh, từng thi đấu ở giải ASEAN Basketball League. Đội là tiền thân và hạt nhân của giải VBA.