Xây dựng đội hình qua nhiều mùa giải là việc lên kế hoạch cho cả tập thể ba đến năm năm tới, chứ không chỉ cho trận cuối tuần: cân đối tuổi, rải đều thời hạn hợp đồng, chuẩn bị người kế cận cho từng vị trí, và biết bán đúng lúc. Những đội duy trì được thành công lâu dài như Manchester United thời Ferguson, Bayern Munich hay Real Madrid đều có điểm chung là thay máu từng phần, liên tục, thay vì đợi đội già rồi đập đi xây lại. Bài này đi qua các nguyên tắc chính và những mô hình khác nhau mà các câu lạc bộ đã chọn.
Vòng đời của một đội bóng
Một đội bóng vô địch có tuổi thọ. Cầu thủ già đi, những người thành công bớt khát khao, đối thủ nghiên cứu ra cách khắc chế, và những cầu thủ giỏi nhất bị đội giàu hơn mua mất. Nếu không làm gì, đội vô địch thường đi xuống trong hai ba mùa.
Nhiều nghiên cứu thống kê cho thấy cầu thủ ngoài sân thường đạt phong độ cao nhất trong khoảng giữa đến cuối tuổi 20; thủ môn và trung vệ thường duy trì đỉnh cao lâu hơn, còn những vị trí cần tốc độ như tiền vệ cánh xuống sớm hơn. Đây chỉ là xu hướng chung, mỗi người mỗi khác, nhưng nó đủ để người lập kế hoạch nhìn ra một vấn đề: nếu cả đội hình cùng một lứa tuổi, cả đội sẽ cùng xuống dốc một lúc.
Barcelona sau năm 2015 là ví dụ hay được nhắc: lứa Xavi, Iniesta, Busquets, Piqué, Messi cùng lớn lên, cùng thành công, và cùng già đi. Câu lạc bộ chi rất nhiều tiền để thay thế mà không xây được một lõi mới, rồi rơi vào khủng hoảng tài chính đầu thập niên 2020.
Năm nguyên tắc lập kế hoạch đội hình
- Ba lớp tuổi. Một đội cân bằng có lớp cầu thủ trên 30 giàu kinh nghiệm, lớp đang độ chín từ khoảng 24 đến 29, và lớp trẻ đang lên. Mỗi mùa, một vài người ở lớp trên rời đi, một vài người ở lớp dưới bước lên.
- Rải đều hợp đồng. Không để quá nhiều hợp đồng quan trọng hết hạn cùng một năm. Cầu thủ còn một năm hợp đồng là lúc phải quyết: gia hạn hay bán, vì để hết hạn là mất trắng phí chuyển nhượng.
- Hai người cho mỗi vị trí. Mỗi vị trí cần một người đá chính và một phương án thay thế có thể chơi mà đội không suy yếu quá nhiều. Cầu thủ chơi được nhiều vị trí rất có giá.
- Bán sớm một năm còn hơn muộn một năm. Bán cầu thủ khi họ vẫn đang ở đỉnh thì được giá cao và tránh được giai đoạn suy giảm. Bán muộn thì vừa mất giá vừa mất phong độ.
- Đội hình phục vụ lối chơi. Mỗi bản hợp đồng phải trả lời câu hỏi: cầu thủ này có hợp hệ thống của đội không? Mua người giỏi nhưng không hợp là phí tiền và phí chỗ.
Luật đăng ký: phải có cầu thủ "cây nhà lá vườn"
Kế hoạch đội hình còn bị ràng buộc bởi quy định. Ở các cúp châu Âu, UEFA yêu cầu danh sách 25 cầu thủ phải có ít nhất 8 cầu thủ "đào tạo tại chỗ", trong đó tối đa 4 người được đào tạo ở câu lạc bộ khác cùng quốc gia, nghĩa là ít nhất 4 người phải do chính câu lạc bộ đào tạo. Cầu thủ đào tạo tại chỗ được hiểu là đã đăng ký ở đó ít nhất ba mùa trong độ tuổi từ 15 đến 21.
Premier League có quy định tương tự: danh sách tối đa 25 cầu thủ trên 21 tuổi, trong đó tối đa 17 người không phải "homegrown". Nếu thiếu cầu thủ đào tạo tại chỗ, đội phải đăng ký ít người hơn. Đây là lý do những cầu thủ trưởng thành từ lò đào tạo trong nước luôn được trả giá cao.
Ở Việt Nam, điều lệ V.League giới hạn số cầu thủ ngoại được đăng ký và được ra sân cùng lúc, nên chất lượng cầu thủ nội quyết định phần lớn sức mạnh của đội. Con số cụ thể thay đổi theo từng mùa, cần xem điều lệ giải mới nhất.
Bốn mô hình xây dựng đội hình
| Mô hình | Cách làm | Ví dụ | Rủi ro |
|---|---|---|---|
| Siêu sao | Mỗi mùa mua một ngôi sao lớn nhất thế giới | Real Madrid những năm 2000 (Figo, Zidane, Ronaldo, Beckham) | Thiếu cân bằng, đội hình mất cân đối giữa tấn công và phòng ngự |
| Đào tạo rồi bán | Lò trẻ mạnh, bán cầu thủ giỏi nhất với giá cao, tái đầu tư | Ajax, Benfica | Khó giữ một đội đủ lâu để thắng lớn ở châu Âu |
| Mua giá trị | Tìm cầu thủ bị định giá thấp, phát triển rồi bán | Brighton, Brentford, Leicester 2016 | Phụ thuộc vào độ chính xác của tuyển trạch |
| Thống trị trong nước | Mua cầu thủ giỏi nhất của đối thủ cùng giải | Bayern Munich | Giải đấu kém hấp dẫn, đội ít bị thử thách trong nước |
Real Madrid: "Zidanes y Pavones"
Đầu những năm 2000, chủ tịch Florentino Pérez đưa ra chính sách hay được gọi là "Zidanes y Pavones": mỗi mùa mua một siêu sao kiểu Zidane, phần còn lại lấp bằng cầu thủ trẻ của lò như hậu vệ Francisco Pavón. Đội vô địch Champions League 2002 và La Liga 2003, nhưng sau đó mất cân bằng: quá nhiều cầu thủ tấn công, quá ít người làm việc nặng. Việc để tiền vệ phòng ngự Claude Makélélé sang Chelsea năm 2003 thường được coi là bước ngoặt đi xuống.
Ajax: lò đào tạo và vòng quay mua bán
Ajax không thể cạnh tranh tiền lương với các đội Anh, Tây Ban Nha, nên chọn một vòng quay: đào tạo, cho ra sân sớm, bán với giá cao, dùng tiền tái đầu tư. Mùa 2018–19, lứa Frenkie de Jong, Matthijs de Ligt, Donny van de Beek cùng những người như Dušan Tadić, Hakim Ziyech vào tới bán kết Champions League. Ngay mùa hè sau, de Jong sang Barcelona và de Ligt sang Juventus, mỗi người với giá khoảng 75 triệu euro.
Leicester City 2016: phép màu có tính toán
Leicester vô địch Premier League mùa 2015–16 với những cầu thủ được mua giá rẻ: Jamie Vardy từ đội hạng dưới Fleetwood Town với khoảng 1 triệu bảng, Riyad Mahrez từ Le Havre với khoảng 400–450 nghìn bảng, N'Golo Kanté từ Caen với khoảng 5,6 triệu bảng. Bộ phận tuyển trạch, với những người như Steve Walsh, được ghi công lớn. Nhưng mô hình ấy khó lặp lại: ngay sau mùa vô địch, Kanté sang Chelsea, và vài năm sau Mahrez sang Manchester City.
Liverpool của Klopp: bốn năm xây một nhà vô địch
Jürgen Klopp nhận Liverpool tháng 10/2015. Đội vô địch Champions League năm 2019 và Premier League năm 2020, sau gần bốn năm xây dựng theo từng lớp. Đầu tiên là cầu thủ hợp với lối pressing cường độ cao: Sadio Mané (2016), Mohamed Salah (2017), Andrew Robertson (2017). Rồi tới hai vị trí then chốt bị coi là điểm yếu: trung vệ Virgil van Dijk tháng 1/2018 và thủ môn Alisson Becker mùa hè 2018, cả hai đều phá kỷ lục phí chuyển nhượng thế giới cho vị trí khi đó.
Điều đáng chú ý là tiền mua Van Dijk và Alisson thường được cho là đến phần lớn từ việc bán Philippe Coutinho cho Barcelona tháng 1/2018. Bán một ngôi sao để mua hai mảnh còn thiếu là ví dụ kinh điển của tư duy xây đội theo hệ thống chứ không theo tên tuổi.
Góc nhìn hôm nay: tự đánh giá đội hình của đội mình yêu
Người hâm mộ có thể tự làm bài tập mà các giám đốc thể thao làm mỗi mùa: viết ra đội hình hiện tại, ghi tuổi và năm hết hợp đồng của từng người, rồi tô màu những vị trí chỉ có một người đáng tin hoặc người đá chính đã trên 30. Những chỗ tô màu chính là nơi đội sẽ mua người trong một hai kỳ chuyển nhượng tới. Các trang thống kê cầu thủ công khai trên mạng có đủ dữ liệu tuổi và hợp đồng để làm việc này.
Ở Việt Nam, câu chuyện lứa cầu thủ Học viện Hoàng Anh Gia Lai – Arsenal JMG hay hệ thống đào tạo trẻ của Hà Nội FC cho thấy giá trị lâu dài của việc đầu tư vào lò: những cầu thủ ấy trở thành xương sống của cả câu lạc bộ lẫn đội tuyển nhiều năm.
Sách nên đọc: Soccernomics của Simon Kuper và Stefan Szymanski về kinh tế học chuyển nhượng; Leading của Alex Ferguson về tái thiết đội hình; How to Win the Premier League của Ian Graham về cách Liverpool lên kế hoạch.
Câu hỏi thường gặp
Cầu thủ bóng đá thường đạt đỉnh cao ở độ tuổi nào?
Nhiều nghiên cứu thống kê cho thấy cầu thủ ngoài sân thường đạt đỉnh trong khoảng giữa đến cuối tuổi 20. Thủ môn và trung vệ thường duy trì phong độ lâu hơn, còn vị trí cần tốc độ đi xuống sớm hơn. Đây là xu hướng chung, mỗi cầu thủ một khác.
Cầu thủ "homegrown" là gì?
Ở Premier League, cầu thủ homegrown là người đã đăng ký với một câu lạc bộ ở Anh hoặc xứ Wales ít nhất ba mùa trước sinh nhật 21 tuổi, không phân biệt quốc tịch. Danh sách 25 cầu thủ trên 21 tuổi của mỗi đội chỉ được có tối đa 17 người không phải homegrown. UEFA có quy định tương tự cho các cúp châu Âu.
Vì sao các đội hay bán cầu thủ còn một năm hợp đồng?
Nếu để hợp đồng hết hạn, cầu thủ được ra đi tự do theo luật Bosman và câu lạc bộ không nhận được phí. Còn một năm là thời điểm cuối cùng để bán có giá. Vì vậy đội hoặc gia hạn hợp đồng, hoặc bán ngay.
Chính sách "Zidanes y Pavones" là gì?
Đó là cách gọi chính sách của Real Madrid đầu những năm 2000 dưới thời chủ tịch Florentino Pérez: mỗi mùa mua một siêu sao, phần còn lại dùng cầu thủ trẻ của lò. Đội thắng lớn ban đầu nhưng sau mất cân bằng vì thiếu cầu thủ phòng ngự chất lượng.
Leicester vô địch Premier League năm nào?
Leicester City vô địch Premier League mùa 2015–16 dưới thời HLV Claudio Ranieri. Đầu mùa gần như không ai coi họ là ứng viên; họ vừa thoát xuống hạng ở mùa trước đó. Đội hình chủ yếu gồm cầu thủ mua giá rẻ như Vardy, Mahrez, Kanté.