Sir Alex Ferguson dẫn Manchester United từ tháng 11/1986 đến tháng 5/2013, tròn 26 mùa rưỡi, và để lại 38 danh hiệu, trong đó có 13 chức vô địch Premier League và 2 Champions League. Ông nhận một đội đứng thứ 21 trên 22 đội, mất bốn năm mới có chiếc cúp đầu tiên, rồi xây lại đội hình ít nhất bốn lần mà không bao giờ để câu lạc bộ rơi khỏi nhóm dẫn đầu. Bài này kể lại 26 năm ấy theo từng giai đoạn và rút ra những gì người làm quản lý có thể học.
Trước Old Trafford: Aberdeen và cú thắng Real Madrid
Ferguson sinh ngày 31/12/1941 ở Govan, khu đóng tàu của Glasgow, Scotland. Ông là tiền đạo khá, từng khoác áo Rangers, nhưng sự nghiệp cầu thủ không có gì quá đặc biệt. Nghề huấn luyện mới là chỗ ông để lại dấu ấn: East Stirlingshire (1974), St Mirren (1974–1978), rồi Aberdeen từ năm 1978.
Ở Aberdeen, ông làm được điều gần như không tưởng: phá thế độc quyền của hai ông lớn Glasgow là Celtic và Rangers. Aberdeen vô địch Scotland các năm 1980, 1984, 1985 và giành bốn Cúp quốc gia Scotland. Đỉnh cao là Cúp C2 châu Âu năm 1983, thắng Real Madrid 2-1 sau hiệp phụ trong trận chung kết ở Gothenburg, Thuỵ Điển, rồi thắng Hamburg ở Siêu cúp châu Âu cùng năm.
Từ Aberdeen ông mang theo hai thói quen sẽ theo ông suốt đời: không sợ đội giàu hơn, và kỷ luật thép với cầu thủ. Năm 1985, sau khi Jock Stein đột ngột qua đời, Ferguson còn tạm quyền dẫn tuyển Scotland tới World Cup 1986 ở Mexico.
Những năm đầu ở Manchester United (1986–1990): suýt bị quên
Ngày 6/11/1986, Ferguson thay Ron Atkinson. Manchester United lúc đó chưa vô địch nước Anh từ năm 1967, đứng gần cuối bảng và có tiếng về văn hoá nhậu nhẹt trong đội. Việc đầu tiên ông làm không phải là đổi sơ đồ mà là đổi thói quen: siết giờ giấc, dẹp rượu, và đặc biệt là xây lại hệ thống tuyển trạch trẻ ở khu vực Manchester, nơi Manchester City đang lấn lướt.
Ba mùa rưỡi đầu tiên không có danh hiệu. Mùa 1989–90, United chơi tệ ở giải vô địch, báo chí bàn chuyện sa thải. Câu chuyện quen thuộc là bàn thắng của Mark Robins vào lưới Nottingham Forest ở vòng ba Cúp FA tháng 1/1990 đã "cứu ghế" Ferguson. Đây là cách kể phổ biến của người hâm mộ; ban lãnh đạo United sau này nói họ chưa từng định sa thải ông. Dù thế nào, United đi tiếp, thắng Crystal Palace ở trận đá lại chung kết, và chiếc Cúp FA 1990 mở ra mọi thứ phía sau.
Cột mốc theo từng giai đoạn
| Giai đoạn | Dấu mốc chính | Gương mặt tiêu biểu |
|---|---|---|
| 1990–1992 | Cúp FA 1990, Cúp C2 1991 (thắng Barcelona), Cúp Liên đoàn 1992 | Bryan Robson, Mark Hughes, Peter Schmeichel |
| 1992–1995 | Vô địch Premier League 1993 (lần đầu sau 26 năm), cú đúp 1994 | Eric Cantona, Roy Keane, Paul Ince |
| 1995–1999 | Cú đúp 1996 với lứa trẻ, cú ăn ba 1999 | Giggs, Beckham, Scholes, anh em Neville, Butt |
| 2000–2005 | Ba chức vô địch liên tiếp 1999–2001, vô địch 2003, Cúp FA 2004 | Van Nistelrooy, Keane, Ferdinand |
| 2006–2009 | Ba chức vô địch liên tiếp 2007–2009, Champions League 2008 | Cristiano Ronaldo, Rooney, Vidić, Evra |
| 2010–2013 | Danh hiệu thứ 19 năm 2011 vượt Liverpool, vô địch lần thứ 20 năm 2013 | Van Persie, De Gea, Carrick |
Cú ăn ba 1999
Mùa 1998–99 là mùa định nghĩa Ferguson. United vô địch Premier League, thắng Cúp FA, rồi tới chung kết Champions League ngày 26/5/1999 ở Camp Nou gặp Bayern Munich. Bị dẫn 0-1 tới hết 90 phút, United ghi hai bàn trong thời gian bù giờ, cả hai đều do cầu thủ vào sân thay người: Teddy Sheringham và Ole Gunnar Solskjær. Đó cũng là bằng chứng rõ nhất cho cách ông xây đội hình: người dự bị ở United không phải người thừa. Sau mùa đó ông được phong tước Hiệp sĩ.
"Không thể vô địch với lũ trẻ"
Mùa hè 1995, Ferguson bán ba trụ cột Paul Ince, Andrei Kanchelskis và Mark Hughes, đặt niềm tin vào lứa trẻ vừa vô địch Cúp FA trẻ năm 1992. United thua Aston Villa 1-3 ngày khai mạc, và bình luận viên Alan Hansen nói trên chương trình Match of the Day câu sau này thành giai thoại: không thể vô địch với một đám trẻ con. Cuối mùa, United đoạt cú đúp. Lứa này sau được gọi là "Class of '92".
Bí quyết thứ nhất: tái thiết trước khi đội xuống dốc
Điểm hiếm có ở Ferguson là ông xây ít nhất bốn đội hình vô địch khác nhau, mỗi đội có lõi riêng. Ông nổi tiếng bán cầu thủ khi họ còn đang ở đỉnh hoặc vừa qua đỉnh: Ince và Hughes năm 1995, Jaap Stam năm 2001, David Beckham sang Real Madrid năm 2003, Ruud van Nistelrooy năm 2006. Không phải lần nào cũng đúng; chính ông về sau thừa nhận bán Stam là một sai lầm.
Nguyên tắc đằng sau khá đơn giản: một đội bóng thành công sẽ tự nhiên già đi, no đi, và sẽ có lúc cầu thủ lớn bắt đầu nghĩ mình quan trọng hơn tập thể. Người quản lý phải ra quyết định trước khi bảng xếp hạng buộc mình làm điều đó. Bài nghiên cứu của Harvard Business Review năm 2013 (nhắc ở cuối bài) ghi lại cách ông nhìn đội hình theo ba lớp tuổi: lớp trên 30, lớp 23–30 đang độ chín, và lớp trẻ đang lên, để lúc nào cũng có người kế cận.
Bí quyết thứ hai: quyền lực tuyệt đối trong phòng thay đồ
"Hairdryer", máy sấy tóc, là biệt danh cầu thủ đặt cho những trận lôi đình của Ferguson: ông đứng sát mặt cầu thủ mà quát. Mark Hughes thường được nhắc là người đặt ra cách gọi này. Nhưng nếu chỉ có quát thì ông đã không trụ được 26 năm. Những người từng chơi dưới quyền ông kể nhiều hơn về sự quan tâm: nhớ tên vợ con nhân viên, gọi điện khi gia đình cầu thủ có chuyện, bảo vệ học trò trước báo chí dù trong phòng kín có thể vừa mắng họ.
Điều không bao giờ thay đổi là không ai lớn hơn câu lạc bộ. Beckham ra đi sau vụ chiếc giày bay trúng lông mày năm 2003. Roy Keane, đội trưởng và là người ông quý nhất, rời đội năm 2005 sau một buổi phỏng vấn chỉ trích đồng đội trên kênh truyền hình của chính câu lạc bộ. Thông điệp với cả đội rất rõ: ngôi sao cỡ nào cũng có thể ra đi.
Bí quyết thứ ba: thắng ở phút cuối và chơi với tâm lý
"Fergie time", thời gian của Fergie, là cách người hâm mộ đội khác mỉa mai việc United hay ghi bàn ở phút bù giờ. Đằng sau giai thoại là một điều có thật: đội của Ferguson được tập để tin rằng trận đấu chưa kết thúc. Ông hay nhìn đồng hồ đeo tay bên đường biên, như một tín hiệu cho cả cầu thủ lẫn trọng tài.
Ông cũng là bậc thầy "chiến tranh tâm lý" qua báo chí. Mùa 1995–96, ông bóng gió rằng một số đối thủ chơi với Manchester United quyết liệt hơn khi gặp Newcastle, khiến HLV Kevin Keegan của Newcastle phản ứng gay gắt trên truyền hình. Newcastle đánh rơi lợi thế dẫn điểm lớn và United vô địch. Với giới phân tích, đó là ví dụ kinh điển về áp lực ngoài sân cỏ.
Những tranh cãi và mặt trái
26 năm không thiếu vết gợn. Ferguson tẩy chay đài BBC suốt bảy năm (2004–2011) sau một phóng sự về con trai ông, Jason, người làm môi giới cầu thủ. Vụ tranh chấp quyền sở hữu ngựa đua Rock of Gibraltar với hai cổ đông lớn John Magnier và J.P. McManus đầu những năm 2000 gây căng thẳng lớn, gián tiếp góp phần đưa gia đình Glazer vào nắm câu lạc bộ năm 2005. Chỉ có hai Champions League trong 26 năm cũng là con số mà chính ông thấy là ít so với sức mạnh của đội.
Ông cũng bị phê bình là để lại một đội hình già và mỏng. Đội vô địch 2013 phụ thuộc nhiều vào Robin van Persie, và những mùa sau khi ông rời đi, United chưa trở lại ngôi vô địch Premier League (tính tới mùa giải 2024–25). Người bênh ông nói vấn đề nằm ở tầng điều hành, không phải ở đội hình ông để lại; cuộc tranh luận này vẫn chưa ngã ngũ.
Bảng thành tích tại Manchester United
- 13 chức vô địch Premier League: 1993, 1994, 1996, 1997, 1999, 2000, 2001, 2003, 2007, 2008, 2009, 2011, 2013.
- 5 Cúp FA: 1990, 1994, 1996, 1999, 2004.
- 4 Cúp Liên đoàn: 1992, 2006, 2009, 2010.
- 2 Champions League: 1999 (Barcelona) và 2008 (Moscow, thắng Chelsea trên chấm luân lưu).
- Cúp C2 châu Âu 1991, Siêu cúp châu Âu 1991, Cúp Liên lục địa 1999, FIFA Club World Cup 2008, cùng nhiều Siêu cúp Anh.
Trận cuối cùng ông ngồi ghế chỉ đạo là trận hoà 5-5 với West Bromwich Albion ngày 19/5/2013. Người kế nhiệm do chính ông giới thiệu là David Moyes, người chỉ trụ chưa tới một mùa.
Góc nhìn hôm nay: học gì từ Ferguson
Trường Kinh doanh Harvard đã mời Ferguson giảng dạy và giáo sư Anita Elberse viết một nghiên cứu tình huống về ông; bài "Ferguson's Formula" đăng trên Harvard Business Review năm 2013 tóm cách làm của ông thành vài nguyên tắc: bắt đầu từ nền móng (đào tạo trẻ), dám tái thiết, đặt chuẩn cao, không bao giờ mất quyền kiểm soát, giao tiếp theo cách riêng với từng người, và chuẩn bị để thắng. Những điều này áp dụng được cho bất cứ ai quản lý một nhóm người qua nhiều năm.
Muốn tìm hiểu thêm, có thể đọc tự truyện Managing My Life (1999), My Autobiography (2013) và Leading (2015); xem phim tài liệu Sir Alex Ferguson: Never Give In (2021) do con trai ông, Jason, thực hiện sau cơn xuất huyết não năm 2018 của ông. Nếu có dịp tới Old Trafford, khán đài phía Bắc đã mang tên Sir Alex Ferguson từ năm 2011, và một bức tượng đồng của ông đặt ngay trước khán đài này từ năm 2012.
Câu hỏi thường gặp
Alex Ferguson dẫn Manchester United bao nhiêu năm?
Ông dẫn dắt từ ngày 6/11/1986 đến cuối mùa giải 2012–13, khoảng 26 năm rưỡi. Đây là nhiệm kỳ dài nhất và thành công nhất trong lịch sử câu lạc bộ. Ông ngồi ghế chỉ đạo khoảng 1.500 trận.
Alex Ferguson giành bao nhiêu danh hiệu với Manchester United?
Con số thường được câu lạc bộ công bố là 38 danh hiệu. Trong đó có 13 chức vô địch Premier League, 5 Cúp FA, 4 Cúp Liên đoàn và 2 Champions League (1999, 2008). Phần còn lại là Siêu cúp Anh, Cúp C2, Siêu cúp châu Âu và các cúp liên lục địa.
"Hairdryer treatment" của Ferguson là gì?
Đó là biệt danh cầu thủ đặt cho những lần Ferguson nổi giận, đứng sát mặt mà quát như máy sấy thổi vào tóc. Ông dùng nó có chủ đích, chủ yếu vào giờ nghỉ hay sau trận thua. Nhiều học trò cũ kể rằng ông nổi nóng rất nhanh nhưng cũng nguôi nhanh và không để bụng.
Vì sao gọi là "Fergie time"?
Người hâm mộ đội khác dùng cụm từ này để chỉ những phút bù giờ mà Manchester United hay ghi bàn quyết định dưới thời Ferguson. Đây là cách nói vui pha mỉa mai, không phải thuật ngữ chính thức. Nó phản ánh tinh thần không bỏ cuộc mà ông rèn cho đội.
Ai là người kế nhiệm Alex Ferguson?
David Moyes, khi đó đang dẫn Everton, được chính Ferguson giới thiệu và nhận ghế từ mùa 2013–14. Moyes bị sa thải tháng 4/2014, trước khi mùa giải kết thúc. Sau đó United trải qua nhiều đời HLV mà chưa trở lại ngôi vô địch Anh.