Phân tích dữ liệu trong bóng đá hiện đại là việc ghi lại mọi pha chạm bóng và chuyển động của cầu thủ thành con số, rồi dùng chúng để chọn cầu thủ, chuẩn bị đối thủ và quản lý thể lực. Chỉ số nổi tiếng nhất là bàn thắng kỳ vọng (xG), đo chất lượng cơ hội thay vì chỉ đếm bàn thắng. Những đội như Liverpool, Brentford hay Brighton đã cho thấy dữ liệu dùng đúng cách giúp mua đúng người với giá hợp lý, dù nó không bao giờ thay được con mắt của người trong nghề.
Từ cuốn sổ tay của một sĩ quan không quân
Người được coi là ông tổ của phân tích số liệu bóng đá là Charles Reep, một sĩ quan kế toán của Không quân Hoàng gia Anh. Từ năm 1950, ông ngồi trên khán đài, ghi tay từng đường chuyền, từng cú sút bằng ký hiệu riêng. Sau hàng trăm trận, Reep đi tới kết luận rằng phần lớn bàn thắng đến từ những đợt tấn công có ít đường chuyền, và từ đó cổ vũ lối đá bóng dài.
Kết luận này ảnh hưởng tới bóng đá Anh nhiều thập niên, nhưng sau này bị các nhà thống kê chỉ ra lỗi: đúng là đa số bàn thắng đến từ chuỗi chuyền ngắn, nhưng đó là vì đa số các đợt tấn công đều ngắn. Tính theo tỉ lệ thì những chuỗi chuyền dài hiệu quả không kém, thậm chí hơn. Đây là bài học kinh điển đầu tiên của phân tích bóng đá: con số đúng vẫn có thể dẫn tới kết luận sai nếu không đặt đúng mẫu so sánh.
Cùng thời, ở Liên Xô, HLV Valeriy Lobanovskyi của Dynamo Kyiv làm việc với nhà khoa học Anatoliy Zelentsov, dùng số liệu để thiết kế bài tập và đánh giá cầu thủ từ thập niên 1970. Đội của ông vô địch Cúp C2 châu Âu hai lần (1975, 1986).
Các mốc phát triển
- 1950: Charles Reep bắt đầu ghi chép thủ công các trận đấu ở Anh.
- Thập niên 1970: Lobanovskyi và Zelentsov đưa phương pháp khoa học vào Dynamo Kyiv.
- 1996: công ty Opta ra đời ở Anh, bắt đầu cung cấp số liệu chi tiết cho Premier League.
- Cuối thập niên 1990: hệ thống camera theo dõi chuyển động cầu thủ như Prozone xuất hiện ở các câu lạc bộ Anh.
- 2003: cuốn Moneyball của Michael Lewis về đội bóng chày Oakland Athletics khiến giới bóng đá chú ý tới thống kê.
- 2012: Arsenal mua lại công ty phân tích StatDNA của Mỹ.
- Khoảng 2012–2017: chỉ số xG lan rộng từ giới phân tích nghiệp dư lên truyền hình và báo chí.
- 2015: IFAB cho phép cầu thủ mặc thiết bị theo dõi điện tử (áo có GPS) trong trận đấu chính thức.
Bàn thắng kỳ vọng (xG) và các chỉ số hay gặp
xG trả lời câu hỏi: với cú sút này, ở vị trí này, trong tình huống này, xác suất thành bàn là bao nhiêu? Mô hình được xây từ hàng trăm nghìn cú sút trong quá khứ, xét khoảng cách, góc sút, sút bằng chân hay đầu, có phải phản công không, và nhiều yếu tố khác. Một quả phạt đền thường có xG khoảng 0,76 đến 0,79 tuỳ mô hình; một cú sút xa ngoài vòng cấm thường chỉ vài phần trăm.
Cộng xG của mọi cú sút trong trận, ta biết đội nào tạo ra cơ hội tốt hơn, bất kể tỉ số. Một đội thua 0-1 nhưng có xG 2,5 so với 0,4 của đối thủ thường chỉ đen đủi; nếu điều đó lặp lại nhiều trận, kết quả sẽ tự cải thiện. Ngược lại, đội đang thắng nhiều mà xG thấp thường sắp rơi phong độ.
| Chỉ số | Đo cái gì | Dùng để |
|---|---|---|
| xG (expected goals) | Chất lượng cơ hội dứt điểm | Đánh giá tấn công và tiền đạo |
| xA (expected assists) | Chất lượng đường chuyền dẫn tới cú sút | Đánh giá cầu thủ kiến tạo |
| PPDA | Số đường chuyền đối phương được thực hiện trước mỗi pha tranh chấp của đội mình | Đo cường độ pressing; càng thấp càng pressing gắt |
| Đường chuyền/đi bóng tịnh tiến | Pha đưa bóng tiến về khung thành đối phương một khoảng đáng kể | Tìm cầu thủ biết đẩy đội lên |
| Quãng đường, chạy tốc độ cao | Số km chạy, số pha nước rút | Quản lý thể lực, phòng chấn thương |
Câu lạc bộ dùng dữ liệu thế nào: ba câu chuyện
Liverpool
Khi Fenway Sports Group mua Liverpool, câu lạc bộ xây một bộ phận nghiên cứu do nhà vật lý Ian Graham đứng đầu từ năm 2012. Theo lời kể của Graham trong cuốn sách How to Win the Premier League (2024), dữ liệu giúp câu lạc bộ thấy rằng Borussia Dortmund của Jürgen Klopp mùa 2014–15 chơi tốt hơn nhiều so với vị trí trên bảng xếp hạng, và góp phần vào quyết định mua Mohamed Salah năm 2017. Liverpool vô địch Champions League 2019 và Premier League 2020.
Brentford và Midtjylland
Matthew Benham, người làm giàu bằng các mô hình xác suất cá cược thể thao, mua Brentford (Anh) và FC Midtjylland (Đan Mạch). Cả hai đội dùng mô hình thống kê để tìm cầu thủ bị thị trường định giá thấp, rồi bán với giá cao. Midtjylland vô địch Đan Mạch lần đầu năm 2015; Brentford lên Premier League năm 2021 sau 74 năm vắng bóng ở hạng cao nhất.
Brighton
Chủ sở hữu Tony Bloom cũng xuất thân từ thế giới mô hình xác suất. Brighton nổi tiếng mua những cầu thủ ít tên tuổi từ Nam Mỹ và các giải nhỏ, như Moisés Caicedo và Alexis Mac Allister, rồi bán với giá gấp nhiều lần. Câu lạc bộ cũng được cho là dùng mô hình số liệu khi tìm kiếm HLV, không chỉ khi tìm cầu thủ.
Dữ liệu theo dõi chuyển động và dữ liệu sự kiện
Có hai loại dữ liệu chính. Dữ liệu sự kiện ghi lại mọi pha có bóng: ai chuyền, cho ai, ở đâu, thành công hay không. Các công ty như Opta, StatsBomb thuê người xem lại trận và gắn nhãn từng pha. Dữ liệu theo dõi ghi vị trí của cả 22 cầu thủ và quả bóng nhiều lần mỗi giây, bằng hệ thống camera đặt quanh sân hoặc thiết bị GPS cầu thủ mặc trên lưng.
Dữ liệu sự kiện cho biết chuyện gì xảy ra với quả bóng; dữ liệu theo dõi cho biết chuyện gì xảy ra ở những chỗ không có bóng, vốn là phần lớn trận đấu. Kết hợp hai loại cho phép đo những thứ trước đây chỉ cảm nhận được: hậu vệ đứng sai vị trí bao nhiêu lần, khoảng cách giữa các tuyến lúc phòng ngự, một tiền đạo kéo trung vệ đối phương đi bao xa.
Giới hạn của những con số
Dữ liệu có ba điểm yếu mà người làm nghề luôn nhắc. Thứ nhất là mẫu nhỏ: một mùa giải chỉ có 38 trận, một tiền đạo sút vài chục lần, nên may rủi chiếm phần lớn. Thứ hai là bối cảnh: một tiền vệ chuyền chính xác 95% có thể chỉ vì anh ta toàn chuyền ngang, an toàn. Thứ ba là những thứ không đo được: tính cách, khả năng thích nghi với văn hoá mới, phản ứng dưới áp lực.
Vì thế các câu lạc bộ giỏi dùng dữ liệu như một lớp lọc đầu tiên: từ hàng nghìn cầu thủ, con số giúp rút xuống vài chục cái tên đáng xem. Sau đó vẫn là tuyển trạch viên đi xem tận nơi, nói chuyện với người từng làm việc với cầu thủ, và HLV quyết định có hợp hệ thống hay không.
Góc nhìn hôm nay: tự làm quen với dữ liệu bóng đá
Người hâm mộ ngày nay tiếp cận được rất nhiều số liệu miễn phí: các trang thống kê công khai hiển thị xG, bản đồ cú sút, bản đồ chuyền bóng của hầu hết các giải lớn. Cách tập đọc tốt nhất là chọn một đội mình theo dõi, so xG với tỉ số thật qua mười trận, và tự hỏi vì sao có chênh lệch.
Ở Việt Nam, các đội tuyển và nhiều câu lạc bộ V.League đã dùng phân tích video và các nền tảng dữ liệu quốc tế, nhưng bộ phận nghiên cứu dữ liệu riêng như các đội châu Âu vẫn còn hiếm. Đây là mảng nghề mới cho người có nền tảng thống kê và mê bóng đá.
Sách nên đọc: cuốn sách về con số trong bóng đá của Chris Anderson và David Sally (2013), Soccermatics của David Sumpter (2016), Net Gains của Ryan O'Hanlon (2022), và How to Win the Premier League của Ian Graham (2024) cho góc nhìn từ bên trong một câu lạc bộ.
Câu hỏi thường gặp
xG trong bóng đá là gì?
xG (expected goals, bàn thắng kỳ vọng) là xác suất một cú sút thành bàn, tính dựa trên hàng trăm nghìn cú sút tương tự trong quá khứ. Mỗi cú sút có giá trị từ 0 đến 1. Cộng xG của cả trận cho biết đội nào tạo ra cơ hội tốt hơn, bất kể tỉ số.
Câu lạc bộ nào dùng dữ liệu thành công nhất?
Những ví dụ hay được nhắc là Liverpool dưới thời Fenway Sports Group, Brentford và Midtjylland của Matthew Benham, và Brighton của Tony Bloom. Điểm chung là họ có bộ phận nghiên cứu riêng và để dữ liệu tham gia cả vào việc mua cầu thủ lẫn chọn HLV.
PPDA là gì?
PPDA là số đường chuyền đối phương thực hiện được ở phần sân của họ trước mỗi pha tranh chấp, cắt bóng hay phạm lỗi của đội mình. Chỉ số càng thấp nghĩa là đội pressing càng gắt, không cho đối phương chuyền thoải mái. Nó hay được dùng để so cường độ pressing giữa các đội.
Dữ liệu có thay được tuyển trạch viên không?
Không. Dữ liệu giúp lọc nhanh từ hàng nghìn cầu thủ xuống vài chục người đáng chú ý và phát hiện cầu thủ bị định giá thấp. Nhưng tính cách, khả năng thích nghi và sự phù hợp với lối chơi vẫn cần người đi xem tận nơi đánh giá.
Ai là người đầu tiên phân tích số liệu bóng đá?
Charles Reep, sĩ quan Không quân Hoàng gia Anh, thường được coi là người đi đầu khi ghi chép tay các trận đấu từ năm 1950. Kết luận cổ vũ bóng dài của ông về sau bị chỉ ra là đọc sai số liệu. Dù vậy, ông mở ra ý tưởng đo đếm trận đấu một cách có hệ thống.