Ban huấn luyện của một đội bóng chuyên nghiệp gồm huấn luyện viên trưởng và một nhóm chuyên gia: trợ lý chiến thuật, HLV thủ môn, HLV thể lực, chuyên viên phân tích video và dữ liệu, bác sĩ, chuyên viên vật lý trị liệu, chuyên gia dinh dưỡng, và ngày càng nhiều vai trò hẹp như HLV bóng chết. Ở các câu lạc bộ hàng đầu châu Âu, số người làm việc trực tiếp với đội một có thể lên tới vài chục. Người xem chỉ thấy một người đứng ở đường biên, nhưng phía sau là cả một bộ máy.
Huấn luyện viên trưởng và "manager": hai mô hình
Trong bóng đá Anh truyền thống, người đứng đầu đội được gọi là manager và nắm gần như mọi thứ: chọn đội hình, tập luyện, mua bán cầu thủ, thậm chí cả đàm phán hợp đồng. Sir Alex Ferguson và Arsène Wenger là hai hình mẫu cuối cùng của kiểu "quản lý toàn quyền" này.
Mô hình phổ biến ở châu Âu lục địa, và ngày càng phổ biến ở Anh, là tách đôi. Huấn luyện viên trưởng (head coach) lo chuyện trên sân: tập luyện, chiến thuật, chọn người ra sân. Giám đốc thể thao (sporting director) lo chiến lược dài hạn: tuyển trạch, mua bán, gia hạn hợp đồng, đào tạo trẻ, và cả việc chọn HLV. Ví dụ quen thuộc là Txiki Begiristain ở Manchester City hay Monchi ở Sevilla.
Ưu điểm của mô hình tách đôi là câu lạc bộ không phải đập đi xây lại mỗi lần thay HLV. Nhược điểm là nếu HLV và giám đốc thể thao không cùng ý tưởng, đội có thể nhận về những cầu thủ HLV không muốn dùng.
Bảng các vị trí trong ban huấn luyện
| Vị trí | Việc chính | Ghi chú |
|---|---|---|
| HLV trưởng | Lối chơi, tập luyện, chọn đội hình, thay người | Chịu trách nhiệm cuối cùng về kết quả |
| Trợ lý HLV | Điều hành buổi tập, góp ý chiến thuật, làm cầu nối với cầu thủ | Thường có 2–4 người, mỗi người một mảng |
| HLV thủ môn | Tập riêng cho nhóm thủ môn, chuẩn bị loạt sút luân lưu | Gần như đội nào cũng có |
| HLV thể lực | Giáo án sức bền, sức mạnh, tốc độ; theo dõi tải tập luyện | Làm cùng nhóm khoa học thể thao |
| Chuyên viên phân tích | Cắt video đối thủ và đội nhà, thống kê, dữ liệu | Có thể chia nhóm phân tích trận và nhóm dữ liệu |
| Bác sĩ, vật lý trị liệu | Chẩn đoán, điều trị, đưa cầu thủ chấn thương trở lại | Có mặt trên ghế dự bị trong trận |
| Chuyên gia dinh dưỡng | Thực đơn, bổ sung, cân nặng, tỉ lệ mỡ | Phổ biến ở cấp cao từ thập niên 2000 |
| Chuyên gia tâm lý | Áp lực, tự tin, phục hồi tinh thần sau chấn thương | Còn ít đội có vị trí chính thức |
| HLV bóng chết | Đá phạt, phạt góc, ném biên tấn công và phòng ngự | Vai trò mới, nở rộ những năm 2010–2020 |
| Trưởng đoàn, quản lý trang phục | Lịch trình, đi lại, áo đấu, giày, dụng cụ | Ít ai biết tên nhưng thiếu là rối ngay |
Trợ lý: người đứng sau ghế huấn luyện
Trợ lý thường là người thân cận nhất của HLV trưởng, hay đi theo ông từ đội này sang đội khác. Rui Faria theo José Mourinho gần hai thập niên. Manuel Estiarte, cựu cầu thủ bóng nước lừng danh, theo Pep Guardiola từ Barcelona tới Manchester City với vai trò lo quan hệ với cầu thủ. Pep Lijnders là cánh tay phải của Jürgen Klopp ở Liverpool, phụ trách nhiều buổi tập.
Trợ lý tốt không chỉ là người làm theo. Họ thường đóng vai người "dễ nói chuyện" mà cầu thủ có thể tâm sự, trong khi HLV trưởng giữ khoảng cách. Sir Alex Ferguson trong 26 năm có nhiều trợ lý như Archie Knox, Brian Kidd, Steve McClaren, Carlos Queiroz, Mike Phelan; nhiều người sau này trở thành HLV trưởng ở nơi khác. Ở Việt Nam, trợ lý Lee Young-jin là người đồng hành gần như suốt thời gian HLV Park Hang-seo làm việc.
Những vai trò mới: bóng chết, ném biên, dữ liệu
Khoảng mười năm trở lại đây, các câu lạc bộ lớn bắt đầu thuê chuyên gia cho những phần rất hẹp của trận đấu. Lý do đơn giản: ở những giải đấu mà trình độ các đội ngày càng sát nhau, một bàn thắng từ phạt góc có giá trị không kém một pha phối hợp đẹp.
- HLV bóng chết. Nicolas Jover, người Pháp, phụ trách bóng chết ở Brentford rồi Manchester City, và từ năm 2021 ở Arsenal, góp phần biến phạt góc thành vũ khí của đội.
- HLV ném biên. Năm 2018, Liverpool thuê Thomas Grønnemark, một người Đan Mạch từng giữ kỷ lục thế giới về ném biên xa, chỉ để dạy cầu thủ ném biên xa và giữ bóng sau ném biên. Tin này từng gây cười nhưng sau đó nhiều đội học theo.
- Nhà khoa học dữ liệu. Liverpool, Brentford, Brighton và nhiều đội khác có bộ phận nghiên cứu riêng, dùng mô hình thống kê để đánh giá cầu thủ và đối thủ. Họ thường làm việc với cả ban huấn luyện lẫn bộ phận tuyển trạch.
Bằng cấp: muốn ngồi ghế HLV trưởng cần gì
Nghề HLV bóng đá chuyên nghiệp có hệ thống bằng cấp rõ ràng. Ở châu Âu, UEFA cấp các bằng C, B, A và cao nhất là bằng Pro; HLV trưởng ở giải vô địch quốc gia hàng đầu các nước thành viên UEFA phải có bằng Pro hoặc tương đương. Ở châu Á, Liên đoàn Bóng đá châu Á (AFC) có hệ thống tương tự từ bằng C đến bằng Pro, và quy chế cấp phép câu lạc bộ của AFC yêu cầu HLV trưởng các đội dự giải hàng đầu có bằng Pro.
Khoá học bằng Pro thường kéo dài cả năm, gồm lý thuyết, thực tập tại câu lạc bộ, bài luận và đánh giá. Đây là lý do có những trường hợp một đội phải đăng ký một người khác làm HLV trưởng "trên giấy" trong khi HLV thực sự chưa đủ bằng, một việc từng gây tranh cãi ở nhiều giải.
Bằng cấp cũng áp dụng cho các vị trí khác: HLV thủ môn và HLV thể lực có chứng chỉ riêng, bác sĩ và chuyên viên vật lý trị liệu có giấy phép hành nghề y khoa của nước sở tại.
Một ngày làm việc của ban huấn luyện
Một tuần thi đấu bình thường với một trận vào cuối tuần thường được tổ chức theo chu kỳ. Ngày sau trận dành cho hồi phục: cầu thủ đá chính tập nhẹ, ngâm nước lạnh, xoa bóp; người không ra sân tập bù. Giữa tuần là những buổi tập nặng nhất, với các bài tập chiến thuật cụ thể cho trận tới. Một hai ngày trước trận, cường độ giảm, tập trung vào bóng chết và phương án đội hình.
Đằng sau, nhóm phân tích chuẩn bị các đoạn video đối thủ, thường là vài phút cắt ghép những điểm quan trọng nhất cho cả đội, và những đoạn riêng cho từng vị trí. Nhóm y tế báo cáo tình trạng từng cầu thủ, HLV thể lực cảnh báo ai đang có dấu hiệu quá tải. HLV trưởng là người tổng hợp tất cả để ra quyết định cuối cùng về đội hình.
Trong trận, ban huấn luyện chia việc: HLV trưởng đứng ở khu kỹ thuật, có trợ lý xem trận từ khán đài cao để nhìn toàn cảnh và liên lạc xuống ghế dự bị, nhóm phân tích theo dõi số liệu trực tiếp. Khu kỹ thuật bên đường biên có quy định riêng về số người được đứng, và luật cho phép trọng tài phạt thẻ cả thành viên ban huấn luyện vi phạm.
Góc nhìn hôm nay: học gì từ cách tổ chức một ban huấn luyện
Bóng đá đỉnh cao cho thấy một điều áp dụng được cho nhiều nghề: người đứng đầu giỏi không phải là người làm được mọi thứ, mà là người biết tập hợp chuyên gia giỏi hơn mình ở từng mảng, rồi ra quyết định cuối cùng. Ferguson thừa nhận ở những năm cuối, ông giao gần hết buổi tập cho trợ lý để có thời gian quan sát từ xa.
Với đội bóng phong trào hay đội trẻ, không cần cả chục người, nhưng vẫn nên tách vai: một người lo chuyên môn, một người lo hậu cần, một người theo dõi sức khoẻ và chấn thương. Khi có điều kiện, một người cầm điện thoại quay lại trận đấu đã là bước đầu của phân tích video.
Muốn tìm hiểu thêm, có thể theo dõi các khoá đào tạo HLV của VFF và AFC, hoặc đọc những cuốn sách viết từ góc nhìn người trong ban huấn luyện như Leading của Alex Ferguson. Loạt phim tài liệu hậu trường như All or Nothing (về Manchester City, Arsenal, Tottenham) cho thấy rõ các cuộc họp chuẩn bị trận đấu diễn ra thế nào.
Câu hỏi thường gặp
Ban huấn luyện bóng đá gồm những ai?
Thường gồm HLV trưởng, các trợ lý, HLV thủ môn, HLV thể lực, chuyên viên phân tích video và dữ liệu, bác sĩ và chuyên viên vật lý trị liệu. Đội lớn còn có chuyên gia dinh dưỡng, tâm lý, HLV bóng chết. Bộ phận hậu cần như trưởng đoàn, quản lý trang phục cũng gắn chặt với ban huấn luyện.
Giám đốc thể thao khác HLV trưởng thế nào?
HLV trưởng lo chuyện trên sân: tập luyện, chiến thuật, chọn người ra sân. Giám đốc thể thao lo chiến lược dài hạn: tuyển trạch, chuyển nhượng, hợp đồng, đào tạo trẻ và thường cả việc chọn HLV. Mô hình này giúp câu lạc bộ giữ được hướng đi khi thay HLV.
Muốn làm HLV trưởng chuyên nghiệp cần bằng gì?
Ở các giải hàng đầu châu Âu cần bằng Pro của UEFA hoặc tương đương. Ở châu Á, quy chế cấp phép câu lạc bộ của AFC yêu cầu HLV trưởng các đội dự giải hàng đầu có bằng Pro của AFC. Để có bằng Pro phải đi lần lượt qua các cấp thấp hơn.
HLV bóng chết làm gì?
HLV bóng chết chuyên thiết kế và tập các tình huống cố định: phạt góc, đá phạt, ném biên, cả khi tấn công lẫn phòng ngự. Vai trò này nở rộ vì bóng chết chiếm một phần đáng kể số bàn thắng ở giải đỉnh cao. Nicolas Jover ở Arsenal là ví dụ nổi tiếng.
Trong trận đấu, ai được ngồi trên ghế huấn luyện?
Ghế dự bị gồm cầu thủ dự bị và một số thành viên ban huấn luyện, đội ngũ y tế. Số người tối đa do điều lệ từng giải quy định. Thành viên ban huấn luyện vi phạm hành vi có thể bị trọng tài phạt thẻ vàng, thẻ đỏ như cầu thủ.