Xoay vòng là quy định buộc sáu cầu thủ mỗi đội dịch một vị trí theo chiều kim đồng hồ mỗi khi đội giành lại quyền giao bóng, nên ai cũng lần lượt lên lưới rồi xuống hàng sau. Hệ thống 5-1 là cách xếp đội hình phổ biến nhất để sống chung với luật đó: đội có 1 chuyền hai duy nhất và 5 tay đập, chuyền hai đứng đối diện đối chuyền trong vòng xoay. Hiểu hai thứ này là hiểu vì sao đội bóng mạnh ở vòng xoay này nhưng yếu hẳn ở vòng xoay khác.
Sáu ô trên sân và chiều xoay
Mỗi nửa sân được chia thành sáu ô, đánh số từ góc người giao bóng:
- Hàng trên (sát lưới): ô 4 bên trái, ô 3 ở giữa, ô 2 bên phải.
- Hàng sau: ô 5 bên trái, ô 6 ở giữa, ô 1 bên phải.
Khi đội đỡ bước một và thắng pha bóng, đội giành quyền giao bóng và xoay: người ở ô 2 xuống ô 1 để giao, người ô 1 sang ô 6, ô 6 sang ô 5, ô 5 lên ô 4, ô 4 sang ô 3, ô 3 sang ô 2. Nếu đội đang giao bóng tiếp tục thắng, không ai xoay, người giao cũ giao tiếp.
Vì có sáu ô nên mỗi đội có sáu vòng xoay. Các huấn luyện viên thường gọi tên vòng xoay theo vị trí của chuyền hai: "vòng chuyền hai ở ô 1", "vòng chuyền hai ở ô 4"…
Lỗi vị trí: đứng sai lúc nào thì bị thổi
Luật chỉ quan tâm vị trí ở đúng thời điểm bóng được giao. Lúc đó, mỗi cầu thủ phải đứng đúng trật tự so với những người cạnh mình:
- Trước – sau: người hàng trên phải đứng gần lưới hơn người hàng sau tương ứng (ô 4 so với ô 5, ô 3 so với ô 6, ô 2 so với ô 1).
- Trái – phải: trong cùng một hàng, người bên phải phải đứng lệch về phía phải hơn người ở giữa, người bên trái lệch về trái hơn người ở giữa.
Vị trí được xác định theo vị trí bàn chân chạm sàn. Ngay khi bóng rời tay người giao, mọi người được chạy tự do. Đó là lý do người xem thấy các đội đứng những đội hình rất "kỳ quặc" lúc đỡ giao bóng — ba người chụm vào một góc chẳng hạn — rồi tản ra ngay khi bóng bay.
FIVB thỉnh thoảng điều chỉnh quy định này qua các kỳ sửa luật, và có lúc thử nghiệm nới lỏng lỗi vị trí ở một số giải. Khi theo dõi giải cụ thể, nên xem bản luật mà giải đó áp dụng.
Hệ thống 5-1 xếp người thế nào
Một đội hình 5-1 điển hình gồm 1 chuyền hai, 1 đối chuyền, 2 chủ công và 2 phụ công. Nguyên tắc xếp:
- Chuyền hai và đối chuyền đứng đối diện nhau (cách nhau ba ô), nên luôn một người ở hàng trên, một người ở hàng sau.
- Hai chủ công đứng đối diện nhau.
- Hai phụ công đứng đối diện nhau.
Một cách xếp phổ biến khi chuyền hai bắt đầu ở ô 1:
| Ô | Cầu thủ |
|---|---|
| Ô 1 (sau phải) | Chuyền hai |
| Ô 2 (trước phải) | Chủ công A |
| Ô 3 (trước giữa) | Phụ công B |
| Ô 4 (trước trái) | Đối chuyền |
| Ô 5 (sau trái) | Chủ công B |
| Ô 6 (sau giữa) | Phụ công A (thường được libero thay) |
Nhờ cách xếp đối xứng, ở bất kỳ vòng xoay nào cũng có một chủ công và một phụ công ở hàng trên. Ban huấn luyện có thể đảo thứ tự các cặp tuỳ theo muốn cầu thủ nào đối đầu với ai bên kia lưới.
Ba vòng mạnh, ba vòng yếu
Điểm mấu chốt của 5-1 nằm ở chuyền hai:
- Khi chuyền hai ở hàng sau (ô 1, 6, 5), đội có ba tay đập ở hàng trên: chủ công, phụ công, đối chuyền. Đây là ba vòng tấn công mạnh.
- Khi chuyền hai ở hàng trên (ô 4, 3, 2), chỉ còn hai tay đập ở hàng trên, vì chuyền hai không phải tay đập chính. Bù lại, chuyền hai có thể tự đánh lừa bóng sang và tham gia chắn. Đối chuyền khi đó ở hàng sau, thường được dùng đập từ sau vạch 3 m để bù số người tấn công.
Khi xem thống kê theo vòng xoay, người ta thường thấy cùng một đội có vòng ghi điểm rất tốt và vòng "kẹt" mất nhiều điểm liên tiếp. Huấn luyện viên dùng hội ý, thay người hoặc đổi thứ tự xuất phát để giảm thời gian đội nằm ở vòng yếu.
Chuyển vị trí sau khi giao bóng
Hệ thống 5-1 chỉ chạy được nhờ chuyển vị trí. Ngay khi bóng được giao:
- Chuyền hai chạy về khu vực giữa ô 2 và ô 3, sát lưới, nơi chuyên đứng chuyền.
- Chủ công ở hàng trên chạy sang cánh trái (ô 4), đối chuyền sang cánh phải (ô 2), phụ công vào giữa.
- Ở hàng sau, libero và chủ công còn lại thường phụ trách đỡ bước một và phòng thủ; đối chuyền khi ở hàng sau thường đứng phòng thủ phía phải.
Khi đỡ giao bóng, việc chuyển vị trí khó hơn vì phải vừa đứng đúng luật lúc giao, vừa đứng sẵn sàng đỡ bóng. Đội hình đỡ bước một vì vậy thường phức tạp nhất, và cũng là nơi đội dễ bị bắt lỗi vị trí nhất.
Các hệ thống khác: 6-0, 4-2, 6-2
| Hệ thống | Cách làm | Hợp với |
|---|---|---|
| 6-0 | Ai đứng ở một vị trí nhất định (thường ô 3 hoặc ô 2) thì làm chuyền hai | Người mới chơi, đội thiếu người chuyền chuyên |
| 4-2 | Hai chuyền hai đứng đối diện, người nào ở hàng trên thì chuyền; chỉ hai tay đập hàng trên | Đội phong trào, đội trẻ; dễ tổ chức |
| 6-2 | Hai chuyền hai, người nào ở hàng sau thì chuyền; luôn có ba tay đập hàng trên, nhưng phải thay người liên tục | Đội có hai chuyền hai giỏi và đủ người dự bị |
| 5-1 | Một chuyền hai chuyền ở mọi vòng | Gần như mọi đội trình độ cao |
5-1 thắng thế ở trình độ cao vì một chuyền hai duy nhất tạo ra sự ăn ý tối đa với các tay đập. Đổi lại, đội phụ thuộc rất nhiều vào sức khoẻ và phong độ của một người.
Góc nhìn hôm nay: dùng xoay vòng cho đội phong trào
Đội phong trào thường đứng "ai vào chỗ nấy", chuyền hai là người đứng giữa lưới. Muốn chơi bài bản hơn mà không rối, có thể đi theo thứ tự:
- Bắt đầu với 4-2: chọn hai người chuyền khá nhất, xếp đối diện nhau. Ai ở hàng trên thì chuyền.
- Khi đã quen chuyển vị trí, chuyển sang 5-1 với người chuyền tốt nhất.
- Vẽ sáu vòng xoay ra giấy trước buổi tập, cho mỗi người thấy mình đứng đâu lúc đỡ giao bóng ở từng vòng.
Khi xem trận đỉnh cao, cách đơn giản nhất để theo dõi xoay vòng là tìm chuyền hai trước mỗi quả giao: họ đang ở hàng trên hay hàng sau? Chỉ một câu hỏi đó đã cho biết đội đang có ba hay hai tay đập trên lưới.
Câu hỏi thường gặp
Hệ thống 5-1 trong bóng chuyền là gì?
5-1 là cách xếp đội hình với 1 chuyền hai và 5 tay đập. Chuyền hai chuyền bóng ở mọi vòng xoay và luôn đứng đối diện đối chuyền, nên một trong hai người luôn ở hàng trên.
Bóng chuyền xoay vòng theo chiều nào?
Các cầu thủ xoay theo chiều kim đồng hồ, mỗi lần một ô, khi đội vừa giành lại quyền giao bóng từ đối phương. Người ở ô 2 xuống ô 1 để giao bóng.
Lỗi vị trí trong bóng chuyền là gì?
Lỗi vị trí xảy ra khi tại thời điểm giao bóng, cầu thủ không đứng đúng trật tự trước – sau và trái – phải so với đồng đội cạnh mình. Đội phạm lỗi bị mất điểm. Sau khi bóng được giao, cầu thủ được di chuyển tự do.
Hệ thống 4-2 và 5-1 khác nhau thế nào?
4-2 dùng hai chuyền hai, người ở hàng trên chuyền, nên chỉ có hai tay đập hàng trên. 5-1 dùng một chuyền hai, có ba vòng xoay với ba tay đập hàng trên, mạnh hơn nhưng đòi hỏi chuyển vị trí phức tạp hơn.
Vì sao chuyền hai đứng đối diện đối chuyền?
Đứng đối diện giúp luôn có một trong hai người ở hàng trên. Khi chuyền hai lên lưới thì đối chuyền ở hàng sau có thể đập từ sau vạch 3 m, và ngược lại, đối chuyền lên lưới khi chuyền hai ở hàng sau.