Bóng chuyền trong nhà là môn hai đội, mỗi đội 6 người, đứng hai bên một tấm lưới và tìm cách đưa bóng chạm sàn bên kia. Mỗi đội được chạm bóng tối đa 3 lần trước khi đưa bóng qua lưới, mỗi pha bóng đều ra một điểm, set đấu kết thúc ở 25 điểm và đội thắng 3 set trước là thắng trận. Nắm được bấy nhiêu là đủ để xem hiểu một trận đấu; phần còn lại của luật chủ yếu trả lời câu hỏi "thế nào thì bị thổi lỗi".
Bóng chuyền ra đời từ đâu
Năm 1895, William G. Morgan, một giáo viên thể dục ở hội YMCA thành phố Holyoke, bang Massachusetts (Mỹ), nghĩ ra một môn chơi trong nhà nhẹ nhàng hơn bóng rổ cho người lớn tuổi. Ông gọi nó là Mintonette. Chỉ một năm sau, khi thấy người chơi chủ yếu "vô lê" quả bóng qua lại, cái tên volley ball được đề xuất và giữ lại tới nay.
Luật thời đầu khác xa bây giờ: số người mỗi bên không cố định, số lần chạm bóng cũng không giới hạn. Phải qua nhiều thập kỷ, các quy tắc 6 người, 3 lần chạm mới được chuẩn hoá. Năm 1947, Liên đoàn Bóng chuyền Quốc tế (FIVB) thành lập tại Paris và trở thành nơi ban hành bộ luật chính thức. Bóng chuyền vào chương trình Olympic lần đầu ở Tokyo năm 1964.
Sân, lưới và quả bóng
Sân thi đấu hình chữ nhật dài 18 m, rộng 9 m, chia đôi bởi đường giữa sân nằm ngay dưới lưới. Mỗi nửa sân là một hình vuông 9 × 9 m. Cách đường giữa 3 m có vạch tấn công, chia nửa sân thành khu trước và khu sau. Các đường biên rộng 5 cm và thuộc về phần sân: bóng chạm vạch là bóng trong.
| Thông số | Nam (người lớn) | Nữ (người lớn) |
|---|---|---|
| Chiều cao lưới | 2,43 m | 2,24 m |
| Kích thước sân | 18 × 9 m | |
| Vạch tấn công | cách đường giữa sân 3 m | |
| Chu vi bóng | 65–67 cm | |
| Khối lượng bóng | 260–280 g | |
Hai cột ăng-ten mềm gắn ở hai mép lưới, thẳng với hai đường biên dọc. Bóng bay qua lưới phải đi giữa hai ăng-ten; chạm ăng-ten hoặc đi phía ngoài là bóng hỏng. Với lứa tuổi thiếu niên, các giải thường hạ lưới thấp hơn, nên đừng ngạc nhiên khi thấy sân trường dựng lưới chưa tới 2,2 m.
Cách tính điểm: mỗi pha bóng là một điểm
Trước năm 1999, bóng chuyền tính điểm theo kiểu "giành quyền giao bóng": chỉ đội đang giao bóng mới được cộng điểm, đội kia thắng pha bóng thì chỉ lấy lại quyền giao. Set đấu đến 15 điểm nhưng có thể kéo dài rất lâu, khó xếp lịch truyền hình. Từ cuối thập niên 1990, FIVB chuyển hẳn sang tính điểm trực tiếp (rally point): pha bóng nào cũng ra một điểm, bất kể ai giao.
- Set 1 đến set 4: đội nào tới 25 điểm trước và hơn đối thủ ít nhất 2 điểm thì thắng set. Hoà 24–24 thì đánh tiếp tới khi cách biệt 2 điểm (26–24, 27–25…). Không có điểm trần.
- Set 5 (set quyết định): chỉ đến 15 điểm, vẫn phải hơn 2 điểm. Hai đội đổi sân khi một bên chạm điểm 8.
- Thắng trận: đội thắng 3 set trước. Tỉ số có thể là 3–0, 3–1 hoặc 3–2.
Ở nhiều giải vô địch quốc gia và giải quốc tế, tỉ số set còn quyết định điểm xếp hạng: thắng 3–0 hay 3–1 được trọn điểm, thắng 3–2 được ít hơn, thua 2–3 vẫn có điểm an ủi. Cách chia cụ thể do điều lệ từng giải quy định.
Ba lần chạm và những lỗi chạm bóng
Một đội được chạm bóng tối đa 3 lần rồi phải đưa bóng sang sân đối phương. Nhịp kinh điển là đỡ bước một – chuyền hai – tấn công. Có ba ngoại lệ đáng nhớ:
- Chạm chắn không tính. Sau khi bóng chạm tay người chắn, đội đó vẫn còn đủ 3 lần chạm.
- Chạm hai lần liên tiếp bị cấm với cùng một người, trừ trường hợp chắn bóng, và trừ lần chạm đầu tiên của đội khi bóng chạm nhiều bộ phận cơ thể trong cùng một động tác.
- Không được giữ bóng. Bóng phải được đánh, đẩy bật đi, không được ôm, nâng hay ném. Lỗi "dính bóng" thường bị thổi ở pha chuyền bằng ngón tay khi bóng nằm trong tay quá lâu.
Cơ thể được phép chạm bóng bằng bất cứ bộ phận nào, kể cả chân. Một cú cứu bóng bằng mu bàn chân hoàn toàn hợp lệ.
Lỗi ở lưới và đường giữa sân
Lưới là nơi diễn ra phần lớn tranh chấp, nên cũng là nơi trọng tài thổi nhiều nhất.
Chạm lưới
Cầu thủ chạm vào lưới giữa hai ăng-ten trong lúc đang thực hiện động tác đánh bóng là phạm lỗi. Tóc hay áo phất nhẹ vào lưới ngoài lúc tranh bóng thường không bị bắt. Bóng đập vào lưới rồi nảy vào người không phải lỗi.
Qua lưới
Người chắn được đưa tay qua lưới để chắn, miễn là không cản trở đối phương trước hoặc trong lúc họ tấn công. Người tấn công được vung tay theo đà sang phía bên kia sau khi đánh, miễn là chạm bóng ở phần không gian của mình.
Đường giữa sân
Bàn chân được phép chạm sân đối phương nếu một phần bàn chân vẫn còn tiếp xúc hoặc ở ngay trên đường giữa sân. Các bộ phận khác của cơ thể, như đầu gối hay bàn tay khi lao theo bóng, cũng được chạm sân bên kia, miễn là không cản trở người chơi đối phương. Đây là điều khoản FIVB đã điều chỉnh vài lần qua các kỳ sửa luật; khi xem giải cụ thể, nên tra bản luật mà giải đó áp dụng.
Giao bóng, vạch tấn công và xoay vòng
Người giao bóng đứng sau đường cuối sân, có 8 giây sau tiếng còi để đánh bóng đi. Giẫm vào vạch cuối sân lúc đánh là lỗi. Bóng giao chạm lưới mà vẫn rơi sang sân bên kia thì được tính là hợp lệ, pha bóng tiếp tục.
Người đang đứng ở hàng sau vẫn được đập bóng, nhưng nếu đập khi bóng cao hơn mép trên của lưới thì phải giậm nhảy từ phía sau vạch tấn công. Hàng sau cũng không được tham gia chắn bóng.
Khi một đội giành lại quyền giao bóng từ đối phương, sáu cầu thủ của đội đó xoay một vị trí theo chiều kim đồng hồ. Nhờ vậy ai cũng lần lượt lên lưới và xuống hàng sau. Thứ tự đứng lúc phát bóng phải đúng sơ đồ đã đăng ký; đứng sai là lỗi vị trí. Chi tiết xoay vòng được giải thích riêng ở bài về hệ thống 5-1.
Thay người, hội ý và thử thách video
- Thay người: mỗi đội tối đa 6 lượt thay mỗi set. Cầu thủ trong đội hình xuất phát đã bị thay ra chỉ được trở lại một lần trong set và phải vào đúng vị trí người đã thay mình. Libero thay vào ra không tính vào 6 lượt này.
- Hội ý: mỗi đội có 2 lần hội ý mỗi set, mỗi lần 30 giây. Một số giải từng thêm "hội ý kỹ thuật" bắt buộc ở các mốc điểm cố định; cách làm này thay đổi theo từng giải và từng thời kỳ.
- Thử thách video: ở các giải lớn, huấn luyện viên được yêu cầu xem lại các tình huống như bóng trong hay ngoài, chạm chắn, chạm lưới. Số lần thử thách và loại tình huống được xem lại do điều lệ giải quy định.
Người xem nên để ý gì trong một trận
Sau khi biết luật, xem bóng chuyền thú vị hơn nhiều nếu để ý vài điều:
- Đội nào đang giao bóng. Đội đỡ bước một thường có lợi thế, vì được tổ chức tấn công trước. Tỉ lệ ghi điểm khi đang đỡ giao bóng thường cao hơn khi đang giao, nên một đội "phá giao bóng" liên tiếp được là đang thắng thế thật.
- Tay trọng tài. Trọng tài thứ nhất đứng trên ghế cao ở đầu lưới; trọng tài thứ hai đứng dưới đất phía bên kia, chuyên theo dõi lỗi ở lưới và lỗi vị trí. Mỗi lỗi có một ký hiệu tay riêng, học vài cái là đọc được tình huống.
- Tỉ số set chứ không chỉ tỉ số trận. Một trận 3–2 có set cuối 15–13 kịch tính khác hẳn trận 3–0 dễ dàng, dù kết quả ghi lên bảng đều là một trận thắng.
Bộ luật chính thức đầy đủ (Official Volleyball Rules) được FIVB công bố công khai và sửa đổi định kỳ, thường theo chu kỳ bốn năm. Muốn kiểm tra một tình huống cụ thể, đó là nguồn đáng tin nhất. Ở Việt Nam, các lớp trọng tài do Liên đoàn Bóng chuyền Việt Nam tổ chức cũng dùng bản dịch của bộ luật này.
Câu hỏi thường gặp
Một set bóng chuyền bao nhiêu điểm?
Bốn set đầu đánh tới 25 điểm, set thứ năm tới 15 điểm. Ở mọi set, đội thắng phải hơn đối thủ ít nhất 2 điểm, nên tỉ số có thể vượt 25 nếu hai bên giằng co.
Bóng chuyền mỗi đội có mấy người?
Mỗi đội có 6 người trên sân. Danh sách đăng ký thi đấu thường có tối đa 12 người, hoặc 14 người nếu có hai libero, tuỳ điều lệ giải.
Bóng chạm vạch có tính là trong không?
Có. Đường biên thuộc về phần sân, nên bóng chạm bất kỳ phần nào của vạch đều là bóng trong. Ở giải lớn, những pha sát vạch thường được xem lại bằng video.
Chạm chắn có tính là một lần chạm không?
Không. Lần chạm tay khi chắn bóng không tính vào 3 lần chạm của đội trong bóng chuyền trong nhà. Bóng chuyền bãi biển thì khác: chạm chắn được tính là một lần.
Giao bóng chạm lưới có bị mất điểm không?
Không, nếu bóng vẫn đi qua giữa hai ăng-ten và rơi sang sân đối phương. Bóng giao chạm lưới rồi rơi lại bên mình hoặc bay ra ngoài thì đội giao mất điểm.