Văn hoá cổ động viên Việt Nam: chảo lửa, tiếng trống và đi bão

Văn hoá cổ động viên Việt Nam mạnh nhất ở ba thứ: tiếng trống, màu cờ đỏ sao vàng và sức bùng nổ sau những trận thắng của đội tuyển. Khác với châu Âu, nơi lòng trung thành đặt chủ yếu vào câu lạc bộ, người hâm mộ Việt Nam dồn cảm xúc lớn nhất cho đội tuyển quốc gia, còn ở cấp câu lạc bộ thì nổi bật một số "chảo lửa" địa phương như Thiên Trường, Lạch Tray, Thanh Hoá, Vinh. Bài này đi qua các lớp của văn hoá ấy: lịch sử, cách tổ chức, nghi thức trên khán đài, những vấn đề còn tồn tại và cách cổ vũ cho văn minh.

Từ chiếc đài bán dẫn đến khán đài kín chỗ

Trước khi truyền hình phổ biến, người hâm mộ miền Bắc theo dõi bóng đá chủ yếu qua đài phát thanh và báo. Những trận lớn của giải vô địch thời kỳ thập niên 1980–1990, với các đội như Thể Công, Công an Hà Nội, Cảng Sài Gòn, Hải Quan, Đồng Tháp, Sông Lam Nghệ An, thường kín sân dù cơ sở vật chất đơn sơ. Đi xem bóng đá khi đó là một sự kiện của cả khu phố.

Từ cuối thập niên 1990, khi đội tuyển dự các giải khu vực thường xuyên hơn và truyền hình trực tiếp phổ biến, bóng đá trở thành chuyện chung của cả nước. Giải chuyên nghiệp V-League chính thức ra đời năm 2000 kéo theo sự hình thành các hội cổ động viên có tổ chức ở nhiều câu lạc bộ.

Những mốc làm thay đổi văn hoá cổ vũ

Các mốc này đã có bài riêng trong chuyên mục Bóng đá Việt Nam. Ở đây chỉ nhìn từ phía khán đài: mỗi lần như vậy, cách người Việt cổ vũ lại thêm một lớp mới, từ việc sơn cờ lên má tới chuyện tổ chức đi xem sân khách ở nước ngoài.

Những "chảo lửa" của bóng đá câu lạc bộ

Thiên Trường (Nam Định)

Nam Định (nay thuộc tỉnh Ninh Bình sau sắp xếp địa giới năm 2025) có lẽ là nơi văn hoá đi xem bóng đá sâu nhất cả nước. Sân Thiên Trường kín chỗ ngay cả những mùa đội bóng thi đấu chật vật. Khi đội Nam Định vô địch V-League mùa 2023/24 và tiếp tục giữ ngôi ở mùa 2024/25, những cảnh khán đài rực màu xanh, cả thành phố đổ ra đường được nhắc đến như phần thưởng xứng đáng cho người hâm mộ đã trung thành qua nhiều năm.

Lạch Tray (Hải Phòng)

Sân Lạch Tray của Hải Phòng là cái tên được dùng nhiều nhất cho chữ "chảo lửa". Khán giả đất Cảng nổi tiếng nhiệt tình, cổ vũ to và liên tục, tạo áp lực lớn cho đội khách. Đây cũng là nơi từng nhiều lần xảy ra chuyện đốt pháo sáng, khiến câu lạc bộ bị kỷ luật.

Thanh Hoá và Nghệ An

Sông Lam Nghệ An gắn với lò đào tạo trẻ nổi tiếng và một cộng đồng người hâm mộ coi đội bóng là niềm tự hào xứ Nghệ. Thanh Hoá có khán giả đông và nhiệt. Khi hai đội gặp nhau, báo chí gọi là "derby xứ Thanh – xứ Nghệ", trận đấu của niềm tự hào quê hương.

Hà Nội và TP Hồ Chí Minh

Ở hai đô thị lớn, khán giả câu lạc bộ thường mỏng hơn tỉ lệ dân số vì có quá nhiều lựa chọn giải trí và nhiều người hâm mộ bóng đá châu Âu hơn bóng đá trong nước. Dù vậy, các trận derby thủ đô hay các trận đội tuyển ở Mỹ Đình vẫn kín chỗ.

Khán đài Việt Nam có gì

• Trống: trái tim của khán đài Việt Nam. Một hội cổ động viên thường có vài chiếc trống lớn, người đánh trống giữ nhịp cho cả khu. Nhịp dồn khi đội lên bóng, nhịp chậm đều khi đội cần động viên.
• Cờ và sơn mặt: cờ đỏ sao vàng sơn lên má, băng đeo trán, áo đỏ là hình ảnh quen thuộc ở mọi trận của đội tuyển. Ở cấp câu lạc bộ, mỗi đội có màu riêng.
• Khẩu hiệu ngắn: "Việt Nam! Việt Nam!" kèm ba tiếng vỗ tay là khẩu hiệu phổ biến nhất. Các hội cổ động viên địa phương có thêm câu hò riêng, mang giọng và từ ngữ của vùng.
• Băng rôn và tifo: những tấm phông lớn căng trên khán đài, thường in chân dung đội hình hoặc thông điệp gửi cầu thủ. Quy mô còn nhỏ so với châu Âu nhưng ngày càng được đầu tư.
• Người nổi tiếng trên khán đài: một số cổ động viên lâu năm được báo chí và cầu thủ biết mặt, có mặt ở hầu hết các trận đội tuyển, thậm chí theo đội sang nước ngoài.

Đi bão: niềm vui lan ra đường phố

"Đi bão" là cách người Việt ăn mừng chiến thắng: đổ ra đường bằng xe máy, cầm cờ, gõ trống, hò reo tới khuya. Hiện tượng này có chuyên đề riêng trong mục Bóng đá Việt Nam. Ở góc văn hoá cổ động viên, điều đáng nói là đi bão gần như chỉ xảy ra với đội tuyển quốc gia, rất hiếm với câu lạc bộ, và nó cho thấy bóng đá ở Việt Nam là niềm vui chung của cộng đồng hơn là bản sắc riêng của một nhóm.

Mặt trái cũng rõ: tai nạn giao thông, đua xe, gây rối. Sau mỗi đêm đi bão lớn, các tỉnh thành đều ghi nhận những vụ tai nạn đáng tiếc. Niềm vui đúng nghĩa là về nhà an toàn.

Những vấn đề còn tồn tại

Pháo sáng

Đốt pháo sáng trên khán đài là vấn đề lặp lại nhiều nhất ở V-League. Pháo sáng cháy ở nhiệt độ rất cao, có thể gây bỏng nặng cho người đứng gần, khói gây khó thở và làm gián đoạn trận đấu. Điều lệ giải cấm hoàn toàn; câu lạc bộ có cổ động viên vi phạm bị phạt tiền và có thể bị buộc thi đấu không khán giả. Nghĩa là một vài người đốt pháo, cả cộng đồng người hâm mộ chịu phạt.

Phe vé

Mỗi lần đội tuyển đá trận lớn ở Mỹ Đình, cơn sốt vé lại kéo theo nạn phe vé, vé giả. Việc chuyển sang bán vé trực tuyến giúp giảm cảnh xếp hàng qua đêm nhưng chưa xoá hẳn được thị trường vé chợ đen. Mua vé ngoài kênh chính thức là tự chịu rủi ro mất tiền.

Ném vật thể và xúc phạm

Ném chai nước, vật cứng xuống sân, chửi bới trọng tài hay cầu thủ đối phương vẫn còn ở một số trận căng thẳng. Đây là những hành vi bị xử phạt và làm xấu hình ảnh của cả khán đài.

Cá độ

Cá độ bóng đá trái phép là vấn nạn đi kèm mọi mùa giải lớn. Nó biến niềm vui xem bóng thành áp lực tiền bạc, nhiều gia đình đã khánh kiệt vì nó. Cổ động viên thật sự là người đứng về phía đội bóng, không phải về phía kèo.

Những điểm sáng

• Khán đài gia đình: ngày càng nhiều cha mẹ đưa con đi xem bóng đá. Một số câu lạc bộ có chương trình vé ưu đãi cho trẻ em, học sinh.
• Cổ động viên nữ: từ sau 2018, số khán giả nữ tăng rõ rệt, nhiều hội cổ động viên có thành viên nữ đông đảo.
• Cổ vũ bóng đá nữ: khán giả quan tâm tới đội tuyển nữ nhiều hơn, đặc biệt từ khi đội dự World Cup nữ 2023.
• Người Việt ở nước ngoài: mỗi khi đội tuyển đá sân khách, cộng đồng người Việt và du học sinh ở nước sở tại thường có mặt, nhiều khi là nhóm khán giả đội khách đông nhất sân.
• Dọn rác sau trận: học theo hình ảnh cổ động viên Nhật Bản, một số nhóm cổ động viên Việt Nam đã tự dọn khán đài sau trận ở các giải quốc tế.

Góc nhìn hôm nay: cổ vũ thế nào cho văn minh

1. Mua vé qua kênh chính thức của Liên đoàn hoặc câu lạc bộ.
2. Đến sớm, không mang pháo sáng, vật sắc nhọn, chai thuỷ tinh vào sân.
3. Tham gia một hội cổ động viên nếu muốn cổ vũ có nhịp, có tổ chức. Các hội thường có trang cộng đồng, thông báo lịch tập trung và quy định riêng.
4. Cổ vũ đội mình thay vì chửi đội bạn. Tiếng trống và bài hát hiệu quả hơn lời xúc phạm.
5. Ăn mừng xong thì về nhà an toàn, không đua xe, không lái xe khi đã uống rượu bia.

Ai muốn tìm hiểu sâu hơn có thể tìm các phóng sự ảnh về những đêm AFF Cup 2008 và Thường Châu 2018 trên các báo lớn, hay đến xem một trận ở Thiên Trường hoặc Lạch Tray để cảm nhận khác biệt giữa khán đài địa phương với khán đài đội tuyển.