Người ta mê bóng đá vì đội bóng trở thành một phần bản sắc của chính mình: thắng thì thấy mình cũng thắng, thua thì buồn như chuyện riêng. Tâm lý học gọi đó là sự "đồng nhất với đội" (team identification), và các nghiên cứu cho thấy nó tác động thật lên cơ thể, từ lòng tự trọng, nội tiết tố cho tới tim mạch. Hiểu cơ chế ấy giúp người hâm mộ tận hưởng bóng đá trọn hơn mà không để nó làm khổ mình.
Vì sao ta chọn một đội và hiếm khi đổi
Phần lớn người hâm mộ chọn đội từ rất sớm, thường ở tuổi thiếu nhi hoặc thiếu niên, qua mấy con đường quen thuộc: theo bố hay anh chị trong nhà, theo đội của quê hương, theo một cầu thủ mình mê, hoặc theo đội đang thắng lớn đúng lúc mình bắt đầu xem. Ở Việt Nam, rất nhiều người hâm mộ Ngoại hạng Anh chọn đội vào thập niên 1990–2000, thời Manchester United, Arsenal, Liverpool, Chelsea thay nhau làm mưa làm gió trên truyền hình.
Điều đáng chú ý là lựa chọn ấy rất bền. Người ta đổi điện thoại, đổi nghề, đổi thành phố, nhưng hiếm ai đổi đội bóng. Trong giới hâm mộ, người đổi đội bị coi là "mùa nào theo nấy". Lý do sâu xa là đội bóng đã thành một phần câu chuyện về bản thân: tuổi thơ, gia đình, bạn bè cùng xem. Bỏ đội là bỏ một phần ký ức đó.
"Chúng ta" và "họ": thuyết bản sắc xã hội
Năm 1979, hai nhà tâm lý học Henri Tajfel và John Turner đưa ra thuyết bản sắc xã hội. Ý chính: con người định nghĩa mình không chỉ qua đặc điểm cá nhân mà qua các nhóm mình thuộc về, và ta có xu hướng nhìn nhóm mình tích cực hơn để giữ lòng tự trọng. Các thí nghiệm của Tajfel cho thấy ngay cả nhóm chia ngẫu nhiên, chẳng có lý do gì, người ta cũng bắt đầu ưu ái người cùng nhóm.
Đội bóng là một nhóm hoàn hảo cho cơ chế này: có màu áo, có bài hát, có đối thủ rõ ràng. Đó là lý do người hâm mộ nói "chúng ta thắng rồi" dù họ chỉ ngồi trên ghế sofa.
Những hiện tượng tâm lý đã được nghiên cứu
| Hiện tượng | Biểu hiện | Nghiên cứu tiêu biểu |
|---|---|---|
| BIRG – hưởng ké vinh quang | Sau trận thắng, mặc áo đội nhiều hơn, nói "chúng ta thắng" | Robert Cialdini và cộng sự, 1976 |
| CORF – tránh vết nhơ thất bại | Sau trận thua, nói "họ thua", giấu áo đội | C. R. Snyder và cộng sự, 1986 |
| Lòng tự trọng dao động theo kết quả | Sau trận thua, người hâm mộ tự đánh giá thấp chính năng lực của mình | Edward Hirt và cộng sự, 1992 |
| Nội tiết tố thay đổi | Testosterone của người hâm mộ đội thắng tăng, đội thua giảm | Paul Bernhardt và cộng sự, 1998 |
| Hả hê khi đối thủ thua | Vùng não liên quan tới khoái cảm hoạt động khi đội đối thủ thất bại | Mina Cikara và cộng sự, 2011 |
| Ảnh hưởng tim mạch | Số ca nhập viện vì nhồi máu cơ tim tăng sau một trận thua đau | Douglas Carroll và cộng sự, 2002 |
BIRG và CORF: chữ "chúng ta" co giãn theo tỉ số
Năm 1976, nhóm của Robert Cialdini quan sát sinh viên ở nhiều trường đại học Mỹ và thấy: vào ngày thứ Hai sau khi đội bóng bầu dục của trường thắng, nhiều sinh viên mặc áo có biểu tượng trường hơn hẳn so với sau trận thua. Khi được hỏi về trận đấu, họ dùng "chúng ta" nhiều hơn sau trận thắng. Hiện tượng này được gọi là BIRG (Basking In Reflected Glory), hưởng ké vinh quang.
Mười năm sau, nhóm của C. R. Snyder mô tả chiều ngược lại, CORF (Cutting Off Reflected Failure): sau thất bại, người ta giữ khoảng cách, chuyển sang nói "họ". Điều thú vị là những người hâm mộ đồng nhất mạnh với đội ít CORF hơn: họ vẫn nói "chúng ta" cả khi thua. Đó chính là ranh giới giữa người hâm mộ thật và người theo phong trào.
Thua một trận, thấy mình kém đi
Nghiên cứu của Edward Hirt và cộng sự năm 1992 trên người hâm mộ bóng rổ Đại học Indiana cho thấy: sau khi xem đội thua, người hâm mộ đánh giá thấp hơn khả năng của chính mình ở những việc không liên quan gì tới thể thao, như giải đố chữ hay mời người khác đi chơi. Kết quả trận đấu "lây" sang cách họ nhìn bản thân.
Cơ thể cũng phản ứng
Nhóm của Paul Bernhardt đo nồng độ testosterone của người hâm mộ trong trận chung kết World Cup 1994 giữa Brazil và Ý. Người hâm mộ Brazil, đội thắng, có testosterone tăng sau trận; người hâm mộ Ý giảm. Cơ thể người xem phản ứng gần giống cơ thể người thi đấu.
Ở mức nghiêm trọng hơn, nhóm của Douglas Carroll phân tích số liệu nhập viện ở Anh và đăng trên tạp chí BMJ năm 2002: trong ba ngày sau khi tuyển Anh thua Argentina trên chấm luân lưu ở World Cup 1998 (ngày 30/6/1998), số ca nhập viện vì nhồi máu cơ tim tăng khoảng 25% so với cùng kỳ. Xem bóng đá có thể là một cú căng thẳng thật với người có sẵn bệnh tim.
Niềm vui khi đối thủ thua
Mina Cikara và cộng sự (2011) cho người hâm mộ Boston Red Sox và New York Yankees, hai đội bóng chày kình địch, xem các tình huống trong khi chụp cộng hưởng từ não. Khi đội kình địch thất bại, kể cả trước một đội thứ ba không liên quan, vùng thể vân bụng, vùng não gắn với cảm giác thưởng, hoạt động mạnh. Người tham gia cũng cho biết họ dễ có ý muốn trêu chọc, xúc phạm cổ động viên đối thủ hơn. Đó là lý do derby nặng cảm xúc đến thế, và cũng là lời nhắc rằng cảm giác hả hê dễ trượt thành thù hằn.
Mê tín và nghi thức
Gần như người hâm mộ nào cũng có một nghi thức: mặc lại chiếc áo "hên", ngồi đúng chỗ cũ, không xem khi đội đang dẫn vì sợ "xui". Về lý trí, ai cũng biết hành động của mình ở nhà không ảnh hưởng gì tới trận đấu. Nhưng tâm lý học giải thích nghi thức có tác dụng thật với người thực hiện: nó cho cảm giác kiểm soát trong một tình huống hoàn toàn ngoài tầm tay, giúp giảm lo âu.
Một số nghiên cứu từng cho rằng bùa may còn giúp cải thiện kết quả của chính người cầm nó, nhưng các lần làm lại thí nghiệm về sau không cho kết quả tương tự. Kết luận an toàn: nghi thức giúp ta dễ chịu hơn, không giúp đội thắng.
Mặt tích cực: bóng đá như chất keo xã hội
Nhà tâm lý học thể thao Daniel Wann, người dành nhiều chục năm nghiên cứu người hâm mộ, đưa ra mô hình cho rằng đồng nhất với một đội bóng địa phương giúp tăng cảm giác gắn kết xã hội và sức khoẻ tinh thần, vì nó cho người ta một cộng đồng để thuộc về. Người hâm mộ có chuyện để nói với người lạ, có lý do để gặp bạn mỗi tuần, có những kỷ niệm chung với gia đình.
Ở Việt Nam, hình ảnh rõ nhất là những đêm đội tuyển thắng lớn: cả nước, già trẻ, người quen người lạ, chung một niềm vui. Hiếm có sự kiện nào khác làm được điều đó.
Khi đam mê thành gánh nặng
- Mất ngủ triền miên vì xem các trận châu Âu lúc 2–3 giờ sáng, ảnh hưởng công việc, học tập.
- Cá độ: biến cảm xúc thành tiền, kéo theo nợ nần và căng thẳng gia đình. Cá độ bóng đá trái phép là vi phạm pháp luật ở Việt Nam.
- Công kích trên mạng: những lời xúc phạm cầu thủ, trọng tài, người hâm mộ đội khác. Cầu thủ là người thật, đọc được những gì người ta viết.
- Tâm trạng tuột dốc kéo dài sau trận thua, trút giận lên người nhà.
Góc nhìn hôm nay: mê mà vẫn khoẻ
- Đặt giới hạn thời gian: chọn trận quan trọng để xem trực tiếp, còn lại xem tóm tắt.
- Cho mình "một đêm" để buồn sau trận thua, rồi thôi. Đội bóng sẽ có trận tiếp theo.
- Tách cảm xúc khỏi tiền: không cá cược, kể cả "cho vui".
- Cổ vũ đội mình nhiều hơn chê đội bạn. Niềm vui đến từ đội mình bền hơn niềm vui đến từ nỗi đau của người khác.
- Đọc thêm: "Fever Pitch" của Nick Hornby là cuốn tự truyện kinh điển về một người mê Arsenal; "Sport Fans: The Psychology and Social Impact of Spectators" của Daniel Wann và cộng sự là sách nhập môn học thuật về tâm lý người hâm mộ.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao người ta mê bóng đá đến vậy?
Vì đội bóng trở thành một phần bản sắc của người hâm mộ, gắn với tuổi thơ, gia đình và cộng đồng. Theo thuyết bản sắc xã hội, ta xem thành công của nhóm mình như thành công của bản thân. Bóng đá còn tạo ra cảm xúc tập thể mạnh mà ít hoạt động nào khác có.
BIRG là gì?
BIRG (Basking In Reflected Glory) là hiện tượng người hâm mộ "hưởng ké vinh quang" của đội bóng: mặc áo đội nhiều hơn và nói "chúng ta thắng" sau trận thắng. Hiện tượng này được Robert Cialdini và cộng sự mô tả năm 1976.
Xem bóng đá có ảnh hưởng đến sức khoẻ không?
Có. Nghiên cứu đăng trên BMJ năm 2002 ghi nhận số ca nhập viện vì nhồi máu cơ tim ở Anh tăng khoảng 25% trong ba ngày sau khi tuyển Anh thua Argentina trên chấm luân lưu ở World Cup 1998. Người có bệnh tim nên cẩn thận với những trận căng thẳng.
Vì sao thấy vui khi đội đối thủ thua?
Nghiên cứu chụp não của Mina Cikara và cộng sự năm 2011 cho thấy vùng não gắn với cảm giác thưởng hoạt động khi đội kình địch thất bại. Đây là cảm giác hả hê (schadenfreude), phổ biến ở người hâm mộ có đối thủ truyền kiếp.
Có nên đổi đội bóng yêu thích không?
Không có quy tắc nào cấm, nhưng trong văn hoá người hâm mộ, đổi đội thường bị coi là thiếu trung thành. Phần lớn người hâm mộ giữ một đội cả đời vì đội bóng gắn với ký ức và các mối quan hệ của họ.