Bóng chuyền nữ Việt Nam qua các thế hệ: từ Kim Huệ đến hạng tư châu Á

Bóng chuyền nữ Việt Nam là một trong những đội tuyển bóng chuyền mạnh của Đông Nam Á, nhiều năm đứng thứ hai khu vực sau Thái Lan và đến năm 2023 mới thật sự bước lên nhóm đầu châu Á. Mốc đáng nhớ nhất là chức vô địch AVC Challenge Cup 2023 và vị trí thứ tư tại giải vô địch bóng chuyền nữ châu Á cùng năm — thành tích tốt nhất của đội ở cấp châu lục tính tới thời điểm đó. Đằng sau là ba thế hệ cầu thủ nối tiếp nhau, mỗi thế hệ đẩy giới hạn lên một nấc.

Bóng chuyền đến Việt Nam và những năm đặt nền

Bóng chuyền theo chân người Pháp vào Việt Nam từ nửa đầu thế kỷ 20, trước tiên trong trường học và các đơn vị quân đội. Vì chỉ cần một khoảng sân đất nện, một tấm lưới và một quả bóng, môn này nhanh chóng lan ra làng xã, nhà máy, trường học khắp cả nước. Bóng chuyền từng là môn thể thao tập thể phổ biến bậc nhất ở nông thôn miền Bắc trong nhiều thập kỷ, nhiều nơi còn phổ biến hơn bóng đá vì không cần sân rộng.

Đội tuyển nữ quốc gia chỉ thật sự hội nhập khu vực khi Việt Nam trở lại SEA Games từ cuối thập niên 1980. Thời gian đầu, khoảng cách với Thái Lan rất lớn: các cô gái Thái được đào tạo bài bản theo mô hình Nhật Bản, có giải chuyên nghiệp riêng, còn bóng chuyền Việt Nam vẫn chủ yếu dựa vào các đội của ngành, của địa phương.

Thế hệ thập niên 2000: gương mặt Phạm Thị Kim Huệ

Bước sang những năm 2000, đội tuyển nữ bắt đầu có những cái tên được người hâm mộ cả nước biết đến. Nổi bật nhất là chủ công Phạm Thị Kim Huệ, người gắn với hình ảnh đội tuyển nữ suốt gần một thập kỷ và sau này tiếp tục làm công tác huấn luyện.

Đây cũng là giai đoạn giải bóng chuyền quốc tế VTV Cup ra đời (từ năm 2004), mời các đội tuyển và câu lạc bộ nước ngoài sang Việt Nam thi đấu. Với nhiều cổ động viên, VTV Cup là lần đầu được xem trực tiếp các đội nữ Trung Quốc, Nhật Bản, Hàn Quốc, Kazakhstan… thi đấu ngay trong nước. Với cầu thủ, đó là những trận đọ sức hiếm hoi với lối chơi tốc độ của bóng chuyền Đông Á mà không cần đi xa.

Ở SEA Games, đội tuyển nữ Việt Nam nhiều lần vào chung kết và giành huy chương bạc, gần như lần nào cũng dừng bước trước Thái Lan. Cụm từ "á quân Đông Nam Á" vừa là thành tích vừa là cái trần mà nhiều thế hệ chưa phá được.

Thế hệ thập niên 2010: Ngọc Hoa và Thanh Thúy

Thập niên 2010 gắn với Nguyễn Thị Ngọc Hoa, chủ công nhiều năm mang băng đội trưởng, và sự xuất hiện của Trần Thị Thanh Thúy — một chủ công cao khoảng 1,9 m, hiếm có ở bóng chuyền nữ Đông Nam Á.

Thanh Thúy là trường hợp đáng chú ý vì cô trở thành một trong số ít cầu thủ bóng chuyền nữ Việt Nam ra nước ngoài thi đấu chuyên nghiệp, từng khoác áo các câu lạc bộ ở Nhật Bản và Thổ Nhĩ Kỳ. Bóng chuyền nữ Thổ Nhĩ Kỳ và Nhật Bản là hai trong những môi trường khắt khe nhất thế giới. Việc một cầu thủ Việt Nam được ký hợp đồng ở đó cho thấy khoảng cách về thể hình và kỹ thuật không còn là bất khả.

Giai đoạn này đội tuyển cũng trẻ hoá với nhiều cầu thủ như phụ công Đinh Thị Trà Giang, tay đập Nguyễn Thị Bích Tuyền. Lối chơi dần chuyển từ dựa vào một hai chủ công sang phân bổ đều tấn công ở cả ba điểm.

Năm 2023: bước ngoặt ở cấp châu Á

Năm 2023, dưới sự dẫn dắt của huấn luyện viên Nguyễn Tuấn Kiệt, đội tuyển nữ có hai kết quả đáng ghi vào lịch sử:

• Vô địch AVC Challenge Cup 2023 — giải của Liên đoàn Bóng chuyền châu Á dành cho nhóm đội ngoài tốp đầu, mở đường lên các giải cấp FIVB.
• Hạng tư giải vô địch bóng chuyền nữ châu Á 2023 tổ chức tại Thái Lan, lần đầu tiên đội vào tới bán kết giải này.

Hạng tư châu Á có nghĩa là đứng sau những đội như Nhật Bản, Trung Quốc, Thái Lan — những nền bóng chuyền thường xuyên dự Olympic. Thành tích này giúp đội tuyển tăng đáng kể điểm trên bảng xếp hạng FIVB, yếu tố ngày càng quan trọng vì nhiều giải quốc tế xét suất dự theo xếp hạng.

Bảng tóm tắt các giai đoạn

Danh sách gương mặt trong bảng chỉ là những cái tên tiêu biểu nhất, không phải danh sách đầy đủ. Mỗi thế hệ đều có những chuyền hai, libero, phụ công ít được nhắc tên nhưng là phần không thể thiếu.

Giải trong nước: nơi các thế hệ được nuôi dưỡng

Gần như toàn bộ tuyển thủ nữ trưởng thành từ giải vô địch quốc gia, thi đấu theo hai vòng ở nhiều địa phương mỗi năm. Tên giải thay đổi theo nhà tài trợ, nhưng các đội mạnh thường là đại diện của ngành và doanh nghiệp: Bộ Tư lệnh Thông tin, VTV Bình Điền Long An, Ngân hàng Công thương và nhiều đội khác lên xuống theo từng mùa. Giải cho phép mỗi đội dùng ngoại binh, giúp cầu thủ trong nước được tập và đấu cùng những tay đập cao lớn từ châu Âu, châu Phi, Nam Mỹ.

Điểm yếu cố hữu của hệ thống là chiều cao và môi trường cọ xát. So với các đội Đông Á, chiều cao trung bình của tuyển nữ Việt Nam vẫn thấp hơn, nên đội phải bù bằng đỡ bước một chắc chắn, phòng thủ bền bỉ và tốc độ tấn công. Mỗi năm có càng nhiều cầu thủ ra nước ngoài thi đấu, đội tuyển càng có thêm kinh nghiệm ở cường độ cao.

Góc nhìn hôm nay: theo dõi bóng chuyền nữ ở đâu

Bóng chuyền nữ là một trong số ít môn tập thể nữ ở Việt Nam có lượng khán giả đông và trung thành, đặc biệt ở các tỉnh phía Bắc và Nam Bộ. Muốn theo dõi gần hơn:

1. Xem giải vô địch quốc gia tại nhà thi đấu. Vé thường rẻ hoặc miễn phí ở nhiều địa phương, ngồi gần sân là cách tốt nhất để thấy tốc độ thật của bóng.
2. Theo dõi VTV Cup nếu được tổ chức trong năm, để xem đội tuyển và câu lạc bộ trong nước đọ sức với đối thủ nước ngoài.
3. Theo dõi bảng xếp hạng FIVB trên trang của liên đoàn quốc tế. Điểm xếp hạng tăng giảm sau từng giải, phản ánh chính xác hơn mọi lời bình luận.
4. Theo các giải khu vực như SEA Games, SEA V.League và các giải của Liên đoàn Bóng chuyền châu Á, nơi đội tuyển đối đầu trực tiếp những đối thủ quen thuộc.

Các kết quả trong bài được ghi tới mốc năm 2023, thời điểm có thành tích châu Á rõ ràng nhất. Những giải đấu sau đó nên tra cứu trực tiếp trên trang của Liên đoàn Bóng chuyền Việt Nam, Liên đoàn Bóng chuyền châu Á hoặc FIVB để có số liệu chính xác.