Giao bóng nhảy là kiểu giao bóng mà người giao tung bóng cao, chạy đà, bật nhảy rồi đánh bóng như một cú đập, tạo ra tốc độ và xoáy lớn. Giao bóng bổng (giao bóng không xoáy) thì ngược lại: bóng được đánh gọn, không xoáy, bay chậm hơn nhưng lắc lư khó đoán điểm rơi. Hai kiểu này là hai triết lý: một bên ép đối phương bằng sức mạnh, một bên đánh lừa bằng quỹ đạo.
Giao bóng là đòn tấn công đầu tiên
Giao bóng là kỹ thuật duy nhất trong bóng chuyền mà một cầu thủ tự mình làm từ đầu đến cuối, không phụ thuộc đồng đội. Ở thời tính điểm theo quyền giao bóng, giao bóng chủ yếu là "đưa bóng vào cuộc" cho an toàn. Từ khi luật chuyển sang tính điểm trực tiếp cuối thập niên 1990, mỗi quả giao hỏng là mất ngay một điểm — nhưng một quả giao tốt cũng là cơ hội ghi điểm ngay.
Đội đỡ bước một thường có lợi thế, vì được tổ chức tấn công trước. Mục tiêu thật sự của giao bóng là phá thế đó: làm đội đỡ đỡ lệch, khiến chuyền hai phải chạy, chỉ còn đường bóng cao ra biên dễ chắn. Ghi điểm trực tiếp bằng giao bóng (ace) là phần thưởng thêm, không phải mục tiêu duy nhất.
Bốn kiểu giao bóng chính
| Kiểu giao | Cách làm | Ưu điểm | Rủi ro |
|---|---|---|---|
| Giao bóng thấp tay | Đứng yên, đánh bóng từ dưới hông bằng nắm tay hoặc gốc bàn tay | Dễ học, ít hỏng | Bóng chậm, đối phương đỡ dễ; gần như chỉ dùng cho người mới |
| Giao bóng bổng đứng (cao tay không xoáy) | Đứng sau vạch, tung bóng thấp, đánh gọn vào giữa bóng, không vụt theo | Bóng lắc lư, ít lỗi, ít tốn sức | Nếu không lắc, bóng chậm và dễ đỡ |
| Giao bóng nhảy bổng | Chạy đà ngắn, bật nhảy thấp, đánh bóng không xoáy | Điểm đánh cao hơn, bóng bay căng hơn mà vẫn lắc | Cần phối hợp tốt giữa tung bóng và bật nhảy |
| Giao bóng nhảy xoáy (giao bóng nhảy mạnh) | Tung bóng cao về phía trước, chạy đà như đập bóng, đánh mạnh tạo xoáy lên | Tốc độ rất lớn, nhiều ace | Tỉ lệ giao hỏng cao, tốn sức, dễ quá tải vai |
Tên gọi tiếng Việt chưa thống nhất. "Giao bóng bổng" trong bài này chỉ các quả giao cao tay không xoáy, đúng như cách nhiều huấn luyện viên phong trào dùng. Một số nơi lại gọi "bổng" cho kiểu giao vồng rất cao lên trời, được nói riêng ở phần dưới.
Vì sao quả bóng không xoáy lại lắc lư
Bóng xoáy có quỹ đạo dễ đoán: xoáy lên phía trước làm bóng cắm xuống nhanh hơn bình thường (hiệu ứng Magnus), nhưng hướng cắm thì ổn định. Người đỡ chỉ cần đọc được tốc độ.
Bóng không xoáy thì khác. Dòng khí bao quanh bóng tách ra không đều ở hai bên, và vị trí tách dòng thay đổi liên tục theo đường may, van bơm và những chênh lệch rất nhỏ trên bề mặt bóng. Kết quả là bóng bị đẩy lệch sang trái, phải, lên, xuống một cách khó đoán, nhất là ở đoạn cuối quỹ đạo khi tốc độ giảm. Hiện tượng này giống cú sút "không xoáy" trong bóng đá hay cú ném knuckleball trong bóng chày.
Với người đỡ bước một, quả bóng lắc lư đáng sợ không kém quả bóng nhanh. Họ phải chờ tới phút cuối mới biết điểm rơi, trong khi đôi tay cần đặt đúng góc từ trước.
Giao bóng nhảy xoáy: sức mạnh và cái giá
Giao bóng nhảy xoáy trở nên phổ biến trong bóng chuyền nam từ thập niên 1980–1990 và ngày nay là vũ khí tiêu chuẩn của đối chuyền, chủ công ở các đội hàng đầu. Người giao tung bóng lên cao và về phía trước, chạy đà như một cú đập, rồi đánh bóng ở điểm cao nhất có thể, vẫn phải giậm nhảy từ sau đường cuối sân nhưng được phép tiếp đất trong sân.
Ưu điểm rõ nhất là tốc độ: ở trình độ cao, bóng giao nhảy của nam có thể nhanh ngang một cú đập. Nhược điểm cũng rõ: chỉ cần tung bóng lệch một chút là cả động tác hỏng. Trong một trận đấu căng, không hiếm cảnh một đội giao hỏng nhiều quả liên tiếp vì cố giao mạnh.
Đây là bài toán rủi ro – lợi ích mà ban huấn luyện tính bằng số liệu: nếu giao mạnh khiến đối phương đỡ hỏng hoặc chỉ đỡ được bóng xấu thường xuyên hơn hẳn, thì vài quả giao hỏng là cái giá chấp nhận được.
Kiểu giao vồng rất cao
Có một kiểu giao hiếm thấy trong nhà nhưng vẫn xuất hiện ở bãi biển: đánh bóng thấp tay cho bóng bay vồng lên rất cao, rơi gần như thẳng đứng xuống sân đối phương. Ở Brazil đầu thập niên 1980, kiểu giao này gắn với tuyển thủ nam Bernard Rajzman và được đặt biệt danh theo kiểu "du hành giữa các vì sao".
Trong nhà thi đấu hiện đại, trần nhà và đèn chiếu sáng đã hạn chế kiểu giao này. Ngoài trời, nhất là khi xuôi gió và nắng gắt, người chơi bãi biển vẫn dùng nó để buộc đối phương đỡ bóng rơi từ trên cao xuống trong ánh nắng chói mắt.
Giao vào đâu: chiến thuật chọn điểm rơi
Người giao bóng ở trình độ cao hiếm khi giao "vào giữa sân cho chắc". Ban huấn luyện thường có kế hoạch cụ thể:
- Giao vào người đỡ yếu nhất: thường là chủ công đỡ kém hơn libero, hoặc một cầu thủ vừa vào sân.
- Giao vào khe giữa hai người đỡ: ranh giới trách nhiệm không rõ ràng, hai người nhường nhau hoặc va nhau.
- Giao vào tay đập đang chuẩn bị tấn công: buộc chủ công vừa đỡ bước một vừa phải chạy đà đập, mất nhịp.
- Giao vào đường chạy của chuyền hai: khi chuyền hai đang ở hàng sau và phải chạy lên, quả giao vào đúng đường chạy làm chậm cả hệ thống.
- Giao ngắn sát lưới khi đối phương đứng lùi sâu đỡ bóng mạnh.
Những luật cần nhớ khi giao bóng
- Có 8 giây kể từ tiếng còi của trọng tài thứ nhất để đánh bóng.
- Phải tung hoặc thả bóng rồi đánh bằng một tay hoặc một bộ phận của cánh tay.
- Lúc đánh bóng hoặc giậm nhảy, không được giẫm lên đường cuối sân hay khu vực ngoài phạm vi giao bóng.
- Đồng đội của người giao không được đứng che tầm nhìn của đối phương, kiểu đứng chụm lại hay giơ tay vẫy trước mặt người đỡ. Đây là lỗi che giao bóng.
- Bóng giao chạm lưới mà vẫn qua sân bên kia thì hợp lệ.
Góc nhìn hôm nay: chọn kiểu giao cho người chơi phong trào
Với người chơi phong trào, giao bóng bổng đứng là kiểu nên luyện đầu tiên sau giao thấp tay. Nó không đòi hỏi bật nhảy, ít lỗi, ít tốn sức, lại có tác dụng thật nếu đánh gọn, không xoáy. Giao bóng nhảy xoáy thì nên để sau, khi đã quen chạy đà đập bóng và vai đủ khoẻ, vì động tác lặp lại nhiều lần dễ gây đau vai.
Khi xem trận, thử để ý người giao bóng trước mỗi quả: nhiều tuyển thủ có nghi thức riêng (đập bóng xuống sàn mấy lần, hít thở, nhìn điểm rơi). Đó không phải mê tín, mà là cách giữ nhịp ổn định cho một động tác phải lặp lại chính xác hàng chục lần mỗi trận.
Câu hỏi thường gặp
Giao bóng bổng là gì?
Trong cách gọi phổ biến ở Việt Nam, giao bóng bổng là kiểu giao cao tay không xoáy: người giao đánh gọn vào giữa bóng để bóng bay không xoáy và lắc lư. Một số nơi cũng dùng chữ này cho kiểu giao vồng rất cao, nên khi trao đổi nên mô tả rõ động tác.
Vì sao bóng giao không xoáy lại lắc lư?
Khi bóng không xoáy, dòng khí tách ra khỏi bề mặt bóng không đều ở các phía và thay đổi liên tục theo đường may, van bơm. Lực khí động vì thế đẩy bóng lệch hướng khó đoán, nhất là cuối quỹ đạo.
Giao bóng nhảy có phải giậm nhảy sau vạch không?
Có. Người giao phải giậm nhảy từ sau đường cuối sân, nhưng được phép tiếp đất bên trong sân sau khi đã đánh bóng.
Giao bóng có bao nhiêu giây?
Người giao có 8 giây kể từ tiếng còi của trọng tài thứ nhất để thực hiện quả giao. Quá thời gian là lỗi giao bóng và đối phương được điểm.
Kiểu giao bóng nào dễ ghi ace nhất?
Giao bóng nhảy xoáy thường tạo nhiều ace nhất vì tốc độ lớn, nhưng cũng có tỉ lệ giao hỏng cao nhất. Giao bóng bổng ít ace hơn nhưng ổn định hơn, phù hợp khi đội cần giữ điểm.