Đập bóng là đòn tấn công chính của bóng chuyền: cầu thủ chạy đà, bật nhảy và đánh mạnh quả bóng từ trên cao xuống sân đối phương. Chắn bóng là câu trả lời ở ngay mép lưới: một đến ba người bật nhảy cùng lúc, đưa tay lên chặn đường bóng. Phần lớn điểm số trong một trận bóng chuyền trình độ cao đến từ cuộc đọ sức giữa hai kỹ thuật này, nên hiểu chúng là hiểu được nhịp chính của trận đấu.
Một cú đập bóng gồm những pha nào
Nhìn trên truyền hình, cú đập diễn ra chưa tới một giây. Chiếu chậm thì có thể tách thành năm pha nối tiếp:
- Chạy đà: thường ba hoặc bốn bước, bước cuối dài và nhanh nhất. Người thuận tay phải hay kết thúc đà bằng nhịp chân phải rồi chân trái gần như cùng lúc. Chạy đà biến tốc độ chạy ngang thành độ cao bật nhảy.
- Giậm nhảy: hai tay vung mạnh ra sau rồi lên trên, kéo cả thân người bật lên. Tay vung tốt có thể thêm đáng kể vào độ cao so với nhảy tay không.
- Chuẩn bị đánh: tay đánh kéo ra sau đầu, khuỷu tay cao, người hơi ưỡn như dây cung. Tay còn lại chỉ lên bóng để giữ thăng bằng và định hướng.
- Đánh bóng: lực truyền từ xoay hông, xoay vai rồi tới cánh tay, cổ tay gập xuống để tạo xoáy lên phía trước. Xoáy này giúp bóng cắm xuống nhanh thay vì bay ra ngoài.
- Tiếp đất: bằng hai chân, gối hơi chùng. Đây là pha dễ chấn thương nhất, đặc biệt khi chân tiếp đất trúng chân đối phương dưới lưới.
Các kiểu tấn công thường gặp
Huấn luyện viên Việt Nam hay gọi các kiểu đánh bằng số và theo vị trí so với chuyền hai. Tên gọi có khác nhau đôi chút giữa các đội, nhưng nhóm chính như sau:
| Kiểu tấn công | Ai thường đánh | Đặc điểm |
|---|---|---|
| Đập bóng cao biên | Chủ công, đối chuyền | Bóng chuyền cao ra hai cánh, tay đập có thời gian chạy đà đầy đủ; dễ thực hiện nhưng hàng chắn cũng kịp đứng chờ |
| Đánh nhanh (bóng số 1) | Phụ công | Phụ công bật nhảy trước khi chuyền hai chạm bóng, đánh ngay trước mặt chuyền hai; nhanh nhất, khó chắn nhất |
| Đánh nhanh sau lưng | Phụ công | Như trên nhưng ở phía sau chuyền hai, buộc hàng chắn phải đoán hướng |
| Bóng ngang biên | Chủ công, đối chuyền | Đường chuyền thấp, căng ra cánh, nhanh hơn bóng cao |
| Đập hàng sau | Chủ công, đối chuyền đang ở hàng sau | Giậm nhảy sau vạch 3 m, thêm một điểm tấn công khi chuyền hai đứng hàng trên ít người |
Một đội tấn công tốt không phải là đội có người đập mạnh nhất, mà là đội làm cho hàng chắn đối phương không biết bóng sẽ đi đâu. Phụ công nhảy đánh nhanh, chủ công chạy đà cánh trái, đối chuyền chạy đà cánh phải, một người nữa chạy đà hàng sau — bốn mối đe doạ cùng lúc, chỉ một người nhận bóng.
Không phải lúc nào cũng đập mạnh
Người mới xem thường nghĩ cú đập nào cũng phải dốc hết sức. Thực tế, tay đập giỏi có cả bộ đòn "đánh khéo":
- Bỏ nhỏ: đặt nhẹ bóng qua tay chắn, rơi vào khoảng trống sát lưới.
- Đánh chạm tay chắn ra ngoài: cố ý đánh vào mép tay người chắn để bóng văng ra ngoài sân. Bóng chạm tay chắn rồi ra ngoài là điểm cho đội tấn công.
- Đánh vào cánh tay chắn rồi tự cứu lại: khi bị chắn kín, đánh nhẹ vào tay chắn để bóng dội lại sân mình, đồng đội cứu lên và đội được tổ chức lại một pha tấn công mới.
- Đánh lái hướng: chạy đà như sắp đánh chéo sân rồi xoay cổ tay đánh dọc biên, hoặc ngược lại.
Chắn bóng: hàng rào ở mép lưới
Chắn bóng chỉ được thực hiện bởi ba người đang đứng hàng trên. Người chắn bật nhảy sát lưới, đưa hai tay vượt qua mép lưới, cổ tay cứng, các ngón tay xoè rộng, cố "nuốt" quả bóng trước khi nó bay qua.
Chắn ghi điểm và chắn dội
Chắn bóng có hai mục tiêu. Mục tiêu rõ nhất là ghi điểm trực tiếp: bóng dội ngược cắm xuống sân đối phương. Mục tiêu ít được chú ý hơn nhưng xảy ra thường xuyên hơn là chắn dội (chạm chắn làm giảm lực): bóng vẫn qua nhưng chậm lại, bay lên cao, để hàng sau cứu được và đội phản công. Trong bóng chuyền trong nhà, chạm chắn không tính vào 3 lần chạm, nên một pha chắn dội là món quà miễn phí.
Chắn đọc và chắn đoán
- Chắn đọc: người chắn chờ xem chuyền hai đưa bóng đi đâu rồi mới di chuyển. Chậm hơn một nhịp nhưng ít bị lừa. Đây là cách chắn phổ biến nhất ở trình độ cao hiện nay.
- Chắn đoán: người chắn đoán trước và nhảy cùng lúc với tay đánh nhanh của đối phương. Nếu đoán đúng, gần như chắc chắn chặn được; nếu sai, cánh khác bị bỏ trống.
Số người chắn cũng là một lựa chọn chiến thuật. Chắn ba người phủ kín lưới nhưng để hở khoảng sân phía sau. Chắn một người dễ bị đánh qua, nhưng hàng sau còn đủ người phòng thủ.
Chắn và phòng thủ là một hệ thống
Hàng chắn không làm việc một mình. Khi hàng chắn quyết định "đóng đường chéo", nghĩa là chặn hướng đánh chéo sân, thì libero và người phòng thủ phía sau sẽ đứng ở những khoảng mà hàng chắn để hở — thường là dọc biên và phía sau tay chắn. Nếu hàng chắn đứng sai chỗ đã thống nhất, cả hàng sau đứng sai theo.
Vì vậy, khi một tay đập liên tục ghi điểm vào cùng một khoảng trống, lỗi ít khi chỉ nằm ở một cá nhân. Thường là hệ thống chắn – phòng thủ đã bị đối phương đọc được.
Đo hiệu quả tấn công thế nào
Thống kê bóng chuyền dùng một chỉ số đơn giản để đánh giá tay đập, gọi là hiệu suất tấn công:
Hiệu suất tấn công = (số điểm ghi được − số lần đánh hỏng − số lần bị chắn) ÷ tổng số lần tấn công
Chỉ số này phạt cả lỗi lẫn bị chắn, nên một tay đập ghi 20 điểm nhưng đánh hỏng và bị chắn 15 lần có thể kém hiệu quả hơn người chỉ ghi 12 điểm mà ít lỗi. Khi đọc thống kê sau trận, đừng chỉ nhìn ai ghi nhiều điểm nhất. Nhìn thêm cột tỉ lệ và số lần bị chắn sẽ thấy ai thật sự làm tốt việc của mình.
Góc nhìn hôm nay: xem đập – chắn như người trong nghề
Lần tới khi xem một trận, có thể thử theo dõi ba điều:
- Nhìn hàng chắn trước khi bóng được chuyền: phụ công đối phương đứng ở đâu, có lệch sang một bên không. Chuyền hai giỏi sẽ chuyền về phía ngược lại.
- Đếm số người chắn trong mỗi pha tấn công. Đội tấn công tốt thường khiến tay đập của mình chỉ phải đối mặt một người chắn.
- Để ý pha tiếp đất. Bóng chuyền có tỉ lệ chấn thương cổ chân cao chủ yếu do tiếp đất lên chân người khác dưới lưới, còn chạy đà – bật nhảy lặp lại hàng trăm lần mỗi buổi tập dễ gây đau gân bánh chè. Người chơi phong trào nên khởi động kỹ cổ chân, đầu gối và vai trước khi đập.
Câu hỏi thường gặp
Đánh nhanh trong bóng chuyền là gì?
Đánh nhanh là kiểu tấn công mà tay đập, thường là phụ công, bật nhảy trước hoặc cùng lúc chuyền hai chạm bóng, nhận đường chuyền thấp và đánh ngay. Bóng đi rất nhanh nên hàng chắn đối phương thường không kịp phản ứng.
Chắn bóng có tính là một lần chạm không?
Trong bóng chuyền trong nhà, chạm chắn không tính vào 3 lần chạm của đội. Trong bóng chuyền bãi biển thì có tính.
Cầu thủ hàng sau có được chắn bóng không?
Không. Chỉ ba cầu thủ đang ở hàng trên được tham gia chắn bóng. Cầu thủ hàng sau tham gia một pha chắn có chạm bóng là phạm lỗi; riêng libero thì ngay cả động tác thử chắn cũng bị cấm.
Đánh bóng chạm tay chắn ra ngoài thì điểm cho ai?
Điểm thuộc về đội tấn công. Bóng chạm tay người chắn rồi rơi ra ngoài sân được tính là đội chắn chạm bóng cuối cùng, nên đây là một đòn ghi điểm có chủ đích của tay đập giỏi.
Hiệu suất tấn công trong bóng chuyền tính thế nào?
Lấy số điểm ghi được trừ đi số lần đánh hỏng và số lần bị chắn, rồi chia cho tổng số lần tấn công. Chỉ số này cho thấy tay đập hiệu quả đến đâu, không chỉ ghi được bao nhiêu điểm.