Bóng đá và bản sắc thành phố: đội bóng sinh ra từ nhà máy, bến cảng

Nhiều câu lạc bộ bóng đá lớn ra đời từ chính nhà máy, bến cảng, đường ray của thành phố mình, nên đội bóng thường mang theo ký ức nghề nghiệp và tính cách của nơi đó. Manchester United bắt đầu là đội của công nhân đường sắt, Arsenal là đội của xưởng quân giới Woolwich, PSV là đội của hãng Philips, Schalke là đội của thợ mỏ. Ở Napoli hay Bilbao, đội bóng còn là cách cả một vùng nói với phần còn lại của đất nước rằng "chúng tôi là ai".

Đội bóng của nhà máy và người lao động

Cuối thế kỷ 19, khi bóng đá lan nhanh trong giới công nhân Anh, nhiều nhà máy lập đội bóng cho thợ: vừa rèn sức khoẻ, vừa giữ chân người làm. Một số đội như thế về sau thành câu lạc bộ lớn nhất thế giới.

Ngày nay mỏ than ở vùng Ruhr đã đóng cửa, xưởng đóng tàu Thames Ironworks không còn, nhưng những biểu tượng trên huy hiệu vẫn nhắc người hâm mộ rằng đội bóng của họ sinh ra từ mồ hôi của ai.

Thành phố cảng: Liverpool, Marseille, Buenos Aires

Các thành phố cảng có điểm chung: dân nhập cư đông, lao động bến tàu nhiều, tính cách cởi mở nhưng gai góc. Bóng đá ở đó thường mang tinh thần "chúng tôi chống lại cả thế giới".

• Liverpool: từng là một trong những cảng lớn nhất thế giới. Khi kinh tế cảng sa sút mạnh trong thập niên 1970–1980, thành công của Liverpool FC ở châu Âu là niềm tự hào hiếm hoi của thành phố. Người Liverpool có giọng nói riêng (Scouse) và một bản sắc rất mạnh, khán đài là nơi bản sắc đó thể hiện rõ nhất.
• Marseille: thành phố cảng đa văn hoá nhất nước Pháp. Năm 1993, Olympique de Marseille thành đội Pháp đầu tiên vô địch Cúp C1 châu Âu (Champions League). Sân Vélodrome nổi tiếng với khán đài cuồng nhiệt, và người dân thành phố coi OM là thứ thuộc về họ hơn là của Paris hay của nước Pháp nói chung.
• Buenos Aires: Boca Juniors sinh ra ở khu cảng La Boca, nơi dân nhập cư Ý sống trong những ngôi nhà tôn sơn màu sặc sỡ. Phố Caminito bên cạnh sân La Bombonera ngày nay là điểm du lịch, nhưng ký ức lao động bến cảng vẫn là trung tâm trong cách Boca kể về mình.

Napoli: đội bóng của cả miền Nam nước Ý

Napoli lập năm 1926, nhưng trước thập niên 1980 chưa từng vô địch Serie A. Ở Ý, sự chênh lệch giữa miền Bắc công nghiệp và miền Nam nghèo hơn đã có từ lâu, và các đội phương Bắc như Juventus, Milan, Inter thống trị giải đấu.

Năm 1984, Napoli mua Diego Maradona từ Barcelona. Với anh, Napoli vô địch Serie A các mùa 1986–87 và 1989–90, thêm Cúp UEFA năm 1989. Với người Naples, đó không chỉ là danh hiệu mà là lần đầu miền Nam đánh bại miền Bắc trên sân chơi lớn nhất. Maradona được tôn như một vị thánh của thành phố: tranh tường khắp khu Quartieri Spagnoli, bàn thờ nhỏ ở quán cà phê, và sau khi ông mất năm 2020, sân San Paolo được đổi tên thành Stadio Diego Armando Maradona.

Napoli phải chờ 33 năm mới vô địch lần thứ ba (2022–23) và vô địch lần thứ tư ở mùa 2024–25. Lần nào cả thành phố cũng ăn mừng nhiều ngày liền, như thể trả món nợ của ký ức.

Athletic Bilbao: một đội bóng, một xứ sở

Athletic Club ở Bilbao, xứ Basque (Tây Ban Nha), lập năm 1898, có một chính sách gần như độc nhất trong bóng đá đỉnh cao: chỉ dùng cầu thủ sinh ra ở xứ Basque hoặc trưởng thành từ lò đào tạo bóng đá của vùng. Không có văn bản luật nào bắt buộc, đó là truyền thống câu lạc bộ tự giữ.

Với chính sách đó, Athletic vẫn là một trong ba đội chưa từng xuống hạng khỏi La Liga, cùng Real Madrid và Barcelona. Năm 2024, Athletic vô địch Cúp Nhà vua, danh hiệu lớn đầu tiên sau 40 năm. Cả đội diễu hành trên chiếc thuyền gabarra dọc sông Nervión, hàng trăm nghìn người đứng hai bờ. Hình ảnh đó cho thấy đội bóng là một phần bản sắc của cả xứ Basque chứ không riêng Bilbao.

Những câu chuyện khác ở châu Âu

• Dortmund: thành phố than và thép của vùng Ruhr. Borussia Dortmund lập năm 1909 ở khu Borsigplatz, khu công nhân. Khẩu hiệu "Echte Liebe" (Tình yêu đích thực) và giá vé đứng rẻ là cách câu lạc bộ giữ gắn bó với tầng lớp người hâm mộ truyền thống.
• Sheffield: Sheffield FC, lập năm 1857, được FIFA công nhận là câu lạc bộ bóng đá lâu đời nhất thế giới còn tồn tại. Thành phố thép này cũng đặt ra một bộ luật bóng đá riêng trước cả khi Hiệp hội Bóng đá Anh ra đời năm 1863.
• Barcelona: câu lạc bộ gắn với tiếng nói và văn hoá Catalonia, với khẩu hiệu "Hơn cả một câu lạc bộ". Chủ đề này có bài riêng về El Clásico.

Bóng đá và bản sắc ở Việt Nam

Ở Việt Nam, nhiều đội bóng cũng mang dấu ấn ngành nghề và quê hương.

• Nam Định: thành Nam từng là trung tâm dệt may lớn của miền Bắc với nhà máy dệt nổi tiếng. Đội bóng thành Nam có thời mang tên Công nghiệp Hà Nam Ninh, vô địch quốc gia năm 1985. Người Nam Định gắn bó với đội bóng như một phần niềm tự hào quê hương, sân Thiên Trường kín chỗ cả những mùa khó khăn.
• Hải Phòng: thành phố cảng, đất Cảng, nơi khán giả nổi tiếng nhiệt tình và gai góc, đúng tinh thần của một thành phố công nghiệp ven biển.
• TP Hồ Chí Minh: đội Cảng Sài Gòn, như tên gọi, có gốc từ cảng. Đây là một trong những đội giàu thành tích nhất bóng đá Việt Nam thập niên 1980–1990, nhiều lần vô địch quốc gia.
• Nghệ An: Sông Lam Nghệ An lấy tên dòng sông Lam, biểu tượng của xứ Nghệ. Đội bóng nổi tiếng với lò đào tạo trẻ, và người xứ Nghệ ở khắp nơi coi đó là đội bóng quê nhà.

Khi một địa phương có đội bóng thành công, tác động không chỉ ở thể thao: tên tỉnh, tên thành phố xuất hiện trên truyền hình mỗi tuần, người xa quê có thêm sợi dây nối với nơi mình sinh ra.

Khi đội bóng thay đổi, thành phố có thay đổi theo không

Bóng đá hiện đại kéo theo một nghịch lý. Các câu lạc bộ lớn nay thuộc về nhà đầu tư quốc tế, có người hâm mộ khắp thế giới, đá trên sân hiện đại xa trung tâm. Người dân địa phương đôi khi cảm thấy đội bóng không còn là "của mình". Phong trào người hâm mộ ở Anh và Đức đòi giữ giá vé hợp lý, đòi có tiếng nói trong câu lạc bộ, phần nào là phản ứng với điều đó. Ở Đức, quy tắc "50+1" giữ cho hội viên nắm đa số quyền biểu quyết ở hầu hết câu lạc bộ, với một vài ngoại lệ như Bayer Leverkusen vì lịch sử gắn với doanh nghiệp.

Góc nhìn hôm nay: đọc một thành phố qua đội bóng

• Nhìn huy hiệu: khẩu pháo, búa tán đinh, con chim Liver, chiếc vương miện, mỗi chi tiết đều kể một câu chuyện về nơi đội bóng ra đời.
• Đi bảo tàng câu lạc bộ khi du lịch: bảo tàng ở sân Old Trafford, Anfield, Signal Iduna Park, San Mamés của Bilbao đều có phần kể về lịch sử thành phố.
• Đọc thêm: "The Ball is Round" của David Goldblatt là bộ sử bóng đá toàn cầu, có nhiều phần về quan hệ giữa đội bóng và đô thị. "Fever Pitch" của Nick Hornby kể chuyện một người London với Arsenal.
• Ở Việt Nam: thử hỏi ông bà, cha mẹ về đội bóng quê nhà thời bao cấp. Ký ức người hâm mộ địa phương là nguồn tư liệu quý mà sách vở chưa ghi đủ.