Bóng chuyền phong trào là một trong những môn thể thao tập thể phổ biến nhất ở Việt Nam, đặc biệt ở nông thôn, khu công nghiệp và các cơ quan, đơn vị. Chỉ cần một khoảng sân 18 × 9 m, hai cây cột, một tấm lưới và một quả bóng là đủ cho mười hai người chơi mỗi chiều. Ngày nay phong trào còn mở rộng sang bóng chuyền hơi cho người lớn tuổi, bóng chuyền bãi biển và bóng chuyền ngồi cho người khuyết tật.
Vì sao bóng chuyền bám rễ ở làng quê
Bóng chuyền theo chân người Pháp vào Việt Nam từ nửa đầu thế kỷ 20, nhưng trở thành môn "của làng" là nhờ những đặc điểm rất thực tế:
- Tốn ít đất: một sân bóng chuyền nhỏ hơn nhiều so với sân bóng đá, vừa với sân kho hợp tác xã, sân trường, sân đình hay khoảng đất trống đầu xóm.
- Tốn ít tiền: không cần cỏ, không cần khung thành, sân đất nện hay sân xi măng đều chơi được.
- Nhiều người cùng chơi: mỗi đội sáu người, người thay vào ra liên tục, người đứng ngoài xem cũng đông.
- Ai cũng chơi được ở mức nào đó: thanh niên đập bóng, người lớn tuổi chuyền gẫu, trẻ con nhặt bóng.
Qua nhiều thập kỷ, sân bóng chuyền buổi chiều trở thành một phần quen thuộc của đời sống nông thôn, nhất là ở đồng bằng Bắc Bộ, Bắc Trung Bộ và nhiều tỉnh Nam Bộ. Nhiều tuyển thủ quốc gia bắt đầu từ chính những sân như thế trước khi được các đội ngành, đội tỉnh phát hiện.
Những sân chơi quen thuộc
Giải làng, giải xã
Dịp lễ, Tết, hội làng, nhiều xã, phường tổ chức giải bóng chuyền giữa các thôn, tổ dân phố. Đây là sân chơi gắn với danh dự của từng xóm, khán giả vây kín bốn phía, có khi đông hơn một trận giải chuyên nghiệp.
Cơ quan, doanh nghiệp, khu công nghiệp
Công đoàn các cơ quan, nhà máy thường tổ chức giải bóng chuyền nam, nữ hằng năm. Ở các khu công nghiệp, sân bóng chuyền nằm ngay trong khuôn viên nhà máy hoặc khu nhà trọ công nhân, là chỗ gặp gỡ của người lao động từ nhiều tỉnh khác nhau.
Trường học
Bóng chuyền có trong chương trình giáo dục thể chất ở nhiều trường. Hội khỏe Phù Đổng các cấp cũng thường có nội dung bóng chuyền, là nơi các em học sinh có năng khiếu được chú ý.
Các hình thức bóng chuyền phong trào
| Hình thức | Ai hay chơi | Đặc điểm |
|---|---|---|
| Bóng chuyền da (trong nhà, ngoài trời) | Thanh niên, công nhân, cơ quan | Theo luật FIVB, thường hạ lưới hoặc nới vài quy định tuỳ giải |
| Bóng chuyền hơi | Người trung niên, cao tuổi, cả nam lẫn nữ | Bóng nhẹ và mềm, sân nhỏ hơn, lưới thấp hơn, ít va chạm |
| Bóng chuyền bãi biển | Người sống ở vùng biển, du khách | Chơi trên cát, thường 2–4 người mỗi bên khi chơi vui |
| Bóng chuyền ngồi | Người khuyết tật vận động | Ngồi trên sàn, lưới rất thấp, sân nhỏ |
Bóng chuyền hơi: môn của tuổi trung niên
Bóng chuyền hơi được cho là có nguồn gốc từ Trung Quốc và lan rộng ở Việt Nam trong khoảng hai thập kỷ gần đây. Quả bóng làm bằng nhựa mềm, nhẹ hơn hẳn bóng da, bay chậm, chạm tay không đau. Mỗi đội thường có 5 người, sân và lưới nhỏ hơn bóng chuyền thông thường; kích thước cụ thể thay đổi theo điều lệ từng giải.
Ưu điểm lớn nhất của bóng chuyền hơi là ít chấn thương: không cần bật nhảy cao, không có những cú đập mạnh, người ngoài 50–60 tuổi vẫn chơi đều đặn được. Nhiều phường, xã, câu lạc bộ người cao tuổi đã có đội bóng chuyền hơi riêng và thường xuyên giao lưu. Với người lớn tuổi, giá trị lớn nhất có khi không nằm ở điểm số mà ở chỗ có một hội bạn gặp nhau mỗi chiều.
Bóng chuyền ngồi: sân chơi cho người khuyết tật
Bóng chuyền ngồi dành cho người khuyết tật vận động, đặc biệt là người khuyết tật chi dưới. Người chơi ngồi trên sàn, di chuyển bằng tay và hông; khi chạm bóng, phần mông phải tiếp xúc với sàn. Sân và lưới nhỏ, thấp hơn nhiều so với bóng chuyền đứng, khiến tốc độ bóng rất nhanh.
Môn này có mặt ở Paralympic từ năm 1980 với nội dung nam, nội dung nữ được thêm vào năm 2004. Ở Việt Nam, bóng chuyền ngồi được các hội người khuyết tật và một số địa phương tổ chức thi đấu, dù quy mô còn nhỏ.
Những vấn đề của bóng chuyền phong trào
Chấn thương do thiếu khởi động
Người chơi phong trào thường đi làm về là ra sân, vào trận ngay. Các chấn thương hay gặp nhất là bong gân cổ chân (thường do tiếp đất lên chân người khác dưới lưới), trật hoặc kẹt khớp ngón tay khi chắn, đau vai do đập và giao bóng nhiều, đau gối do bật nhảy lặp lại. Mười phút khởi động cổ chân, gối, vai, cổ tay trước khi chơi giảm đáng kể nguy cơ này.
"Ngoại binh" thuê ở giải làng
Ở một số giải phong trào có thưởng lớn, các đội thuê người chơi giỏi từ nơi khác về thi đấu, khiến giải mất đi ý nghĩa giao lưu giữa người trong làng, trong cơ quan. Nhiều ban tổ chức đã phải đặt điều lệ chặt hơn: giới hạn số người không cư trú tại địa phương hoặc không thuộc đơn vị, yêu cầu danh sách đăng ký có xác nhận.
Cá cược
Ở một số nơi, các trận bóng chuyền phong trào bị gắn với cá cược ("đánh độ"). Đây là hành vi đánh bạc, vi phạm pháp luật, và cũng là thứ nhanh nhất làm hỏng tinh thần thể thao của cả một sân bóng: trận đấu căng thẳng, dễ xô xát, người chơi bị nghi ngờ "bán độ". Một sân bóng chuyền tốt là sân mà người ta ra chơi vì vui và vì khoẻ.
Góc nhìn hôm nay: bắt đầu chơi bóng chuyền phong trào
Muốn tham gia hoặc lập một nhóm bóng chuyền phong trào, có thể đi theo các bước:
- Tìm sân: nhà văn hoá thôn, tổ dân phố, sân trường ngoài giờ học, nhà thi đấu của xã, phường, hoặc sân trong khuôn viên cơ quan, nhà máy.
- Chọn đúng loại bóng: người lớn dùng bóng chuyền da cỡ chuẩn (chu vi 65–67 cm); người mới hoặc người lớn tuổi có thể bắt đầu bằng bóng chuyền hơi hoặc bóng mềm cho đỡ đau tay.
- Trang bị tối thiểu: giày thể thao đế bám, có đệm, ôm cổ chân; người hay lăn xả nên có bó gối.
- Thống nhất luật nhà: chiều cao lưới, có cho đập hàng sau không, chơi tới bao nhiêu điểm. Luật chuẩn có thể học dần, quan trọng là cả sân hiểu giống nhau.
- Tham gia giải giao lưu của xã, phường, công đoàn khi đội đã quen nhau. Giải nhỏ là nơi tốt nhất để học cách xoay vòng, chuyển vị trí trong điều kiện thật.
Muốn nâng trình độ, hãy xem các trận giải vô địch quốc gia tại nhà thi đấu gần nhất. Ngồi gần sân, nhìn cách đội chuyên nghiệp đứng đỡ giao bóng, chuyển vị trí, gọi nhau trên sân là bài học miễn phí mà người chơi phong trào nào cũng nên có.
Câu hỏi thường gặp
Bóng chuyền hơi là gì?
Bóng chuyền hơi là một biến thể dùng bóng nhựa mềm, nhẹ, bay chậm, chơi trên sân nhỏ hơn với lưới thấp hơn bóng chuyền thông thường. Môn này ít va chạm, ít chấn thương nên rất phổ biến với người trung niên và cao tuổi.
Bóng chuyền hơi mỗi đội mấy người?
Thông thường mỗi đội có 5 người trên sân. Kích thước sân, chiều cao lưới và một số luật có thể khác nhau theo điều lệ từng giải, nên cần đọc điều lệ trước khi thi đấu.
Chơi bóng chuyền phong trào hay bị chấn thương gì?
Hay gặp nhất là bong gân cổ chân, chấn thương ngón tay khi chắn bóng, đau vai và đau gối. Khởi động kỹ, mang giày phù hợp và tránh chen chân dưới lưới giúp giảm nguy cơ đáng kể.
Bóng chuyền ngồi là gì?
Bóng chuyền ngồi là môn dành cho người khuyết tật vận động, người chơi ngồi trên sàn và phải giữ mông tiếp xúc với sàn khi chạm bóng. Môn này có ở Paralympic từ năm 1980 với nội dung nam và từ năm 2004 với nội dung nữ.
Vì sao bóng chuyền phổ biến ở nông thôn Việt Nam?
Bóng chuyền cần ít đất, ít tiền, chơi được trên sân đất hay xi măng và có nhiều người cùng tham gia. Những điều đó khiến môn này dễ tổ chức ở sân kho, sân trường, sân đình suốt nhiều thập kỷ.