Bạo lực sân cỏ từng lên đỉnh điểm ở Anh thập niên 1970–1980 với nạn hooligan, và để lại những thảm kịch như Heysel năm 1985 làm 39 người chết. Nhưng bài học lớn nhất mà bóng đá rút ra không chỉ là "trừng phạt kẻ gây rối": nhiều thảm hoạ khán đài, như Hillsborough năm 1989 hay Kanjuruhan năm 2022, chủ yếu do thiết kế sân và cách kiểm soát đám đông sai lầm. Sân an toàn là kết quả của luật pháp, kiến trúc, cách làm cảnh sát và chính văn hoá của người hâm mộ.
Hooligan: "căn bệnh nước Anh"
Xô xát quanh sân bóng đã có từ cuối thế kỷ 19, nhưng phải tới thập niên 1960–1980 nó mới thành hiện tượng có tổ chức ở Anh. Các nhóm hooligan, tự gọi là "firm", gắn với từng câu lạc bộ, hẹn nhau đánh nhau quanh sân, trên tàu hoả, ở trung tâm thành phố. Khi cổ động viên Anh theo đội sang châu Âu, rắc rối đi cùng, đến mức báo chí lục địa gọi đó là "căn bệnh nước Anh".
Phản ứng ban đầu là rào chắn: lưới thép quanh sân, hàng rào chia khán đài thành từng "chuồng", cảnh sát đông đảo. Những biện pháp ấy về sau lại góp phần gây ra thảm kịch, vì khi có sự cố, người trong khán đài không còn đường thoát.
Dòng thời gian những sự kiện làm thay đổi bóng đá
| Năm | Nơi | Chuyện gì xảy ra | Hệ quả |
|---|---|---|---|
| 1979 | Roma (Ý) | Cổ động viên Lazio Vincenzo Paparelli chết vì trúng pháo sáng trong trận derby | Lần đầu Ý đối diện nghiêm túc với chuyện pháo trên khán đài |
| 5/1985 | Bradford (Anh) | Hoả hoạn ở khán đài gỗ, 56 người chết | Siết quy định phòng cháy, cấm khán đài gỗ cũ |
| 5/1985 | Heysel, Brussels (Bỉ) | Trước chung kết Cúp C1 Liverpool – Juventus, cổ động viên Liverpool lao sang khu khán giả Juventus, một bức tường đổ, 39 người chết | Câu lạc bộ Anh bị cấm thi đấu ở châu Âu 5 năm, riêng Liverpool 6 năm |
| 4/1989 | Hillsborough, Sheffield (Anh) | Chen lấn ở khán đài có rào kín trong bán kết Cúp FA, 97 cổ động viên Liverpool chết | Báo cáo Taylor, sân hạng cao nhất phải toàn ghế ngồi |
| 2007 | Catania (Ý) | Cảnh sát Filippo Raciti chết trong bạo loạn quanh trận Catania – Palermo | Ý siết luật an ninh sân, sau đó áp dụng thẻ cổ động viên định danh |
| 2018 | Buenos Aires (Argentina) | Xe chở cầu thủ Boca bị tấn công trước chung kết Copa Libertadores | Trận đấu dời sang Madrid |
| 10/2022 | Kanjuruhan, Malang (Indonesia) | Cảnh sát bắn hơi cay vào khán đài sau trận đấu, khán giả chen nhau ở lối ra, 135 người chết | Indonesia cải tổ an ninh sân; quy định của FIFA vốn đã cấm dùng khí kiểm soát đám đông trong sân |
Heysel và Hillsborough: hai bài học khác nhau
Hai thảm kịch thường được nhắc cạnh nhau vì cùng liên quan tới cổ động viên Liverpool trong vòng 4 năm, nhưng bản chất khác hẳn.
Heysel 1985: bạo lực khán đài
Ở Heysel, sân vận động cũ kỹ, khâu bán vé để cổ động viên hai đội đứng gần nhau chỉ cách một hàng rào mỏng. Khi một nhóm cổ động viên Liverpool tràn sang, người hâm mộ Juventus dồn về phía bức tường và bức tường sụp. Phần lớn người chết là người Ý. Đây là hậu quả trực tiếp của bạo lực, cộng thêm sân xuống cấp và tổ chức yếu kém. Một số cổ động viên Anh sau đó bị toà án Bỉ kết án.
Hillsborough 1989: không phải bạo lực
Ở Hillsborough, hàng nghìn người dồn vào hai khu khán đài đứng vốn đã đầy, sau khi một cổng lớn được mở mà không ai điều hướng dòng người. Hàng rào thép quanh sân, dựng lên để chống hooligan, khiến người phía trước không thể thoát ra. Trong nhiều năm, một số báo và quan chức đổ lỗi cho cổ động viên. Năm 2016, phiên điều tra chính thức kết luận các nạn nhân bị giết hại trái pháp luật, cổ động viên không góp phần gây ra thảm kịch, và lỗi chính thuộc về khâu kiểm soát đám đông của cảnh sát.
Bài học từ Hillsborough là: khi coi mọi khán giả như kẻ gây rối tiềm năng, người ta thiết kế ra những cái bẫy. An toàn của đám đông phải đặt lên trước việc ngăn đám đông.
Nước Anh đã thay đổi thế nào
- Báo cáo Taylor (1990): do thẩm phán Peter Taylor soạn sau Hillsborough, khuyến nghị sân hai hạng cao nhất chuyển sang toàn ghế ngồi, gỡ bỏ rào thép quanh sân, cải thiện lối vào và lối thoát.
- Luật về khán giả: từ cuối thập niên 1980 tới đầu những năm 2000, Anh ban hành nhiều đạo luật cho phép toà án cấm người gây rối đến sân, thậm chí buộc họ nộp hộ chiếu khi đội tuyển đá giải lớn ở nước ngoài.
- Tách khán giả và bán vé có kiểm soát: khán giả đội khách có khu riêng, lối vào riêng, vé gắn với danh tính người mua.
- Khán đài đứng an toàn: sau gần ba thập kỷ chỉ có ghế, từ năm 2022 Anh cho phép các khu "safe standing" có lan can từng hàng, học theo mô hình của Đức.
Kết quả là bạo lực trong sân ở Anh giảm mạnh so với thập niên 1980. Nạn hooligan không biến mất hoàn toàn, nhưng dời ra ngoài sân và bị kiểm soát chặt hơn.
Ultras, barras bravas và những mô hình khác
Ở Ý, Nam Âu và Đông Âu, các nhóm ultras có tổ chức chặt chẽ, nổi tiếng với tifo khổng lồ, pháo sáng và bài hát suốt trận. Phần lớn hoạt động của họ là cổ vũ, nhưng một số nhóm dính vào bạo lực, phân biệt chủng tộc hay làm ăn bất chính quanh câu lạc bộ. Sau cái chết của cảnh sát Raciti năm 2007, Ý tăng an ninh sân, giới hạn vé cho đội khách và áp dụng thẻ cổ động viên định danh.
Ở Argentina, các nhóm barras bravas có quyền lực lớn, đôi khi gắn với các đường dây kinh doanh vé và giữ xe. Chính quyền Argentina từ năm 2013 cấm khán giả đội khách ở phần lớn các trận giải quốc nội, một biện pháp cực đoan cho thấy vấn đề nghiêm trọng tới mức nào.
Khoa học về đám đông: cảnh sát làm sao cho đúng
Các nhà tâm lý học xã hội như Clifford Stott và Stephen Reicher nghiên cứu nhiều năm về hành vi đám đông bóng đá. Kết luận chính của họ: đám đông không tự nhiên "điên lên". Khi cảnh sát đối xử với cả đám đông như kẻ thù, dùng vũ lực không phân biệt, những người bình thường cũng cảm thấy bị dồn vào thế đối đầu và đứng về phía kẻ gây rối. Ngược lại, khi cảnh sát giữ thái độ thân thiện, xử lý riêng từng cá nhân vi phạm, đám đông tự kiềm chế.
Euro 2004 ở Bồ Đào Nha thường được dẫn làm ví dụ: ở những nơi cảnh sát dùng cách tiếp cận mềm, ít xuất hiện thiết bị chống bạo động, rắc rối với cổ động viên Anh giảm rõ rệt. Bài học này được UEFA và nhiều nước châu Âu đưa vào hướng dẫn an ninh giải đấu.
Thảm kịch Kanjuruhan năm 2022 là minh chứng ngược lại. Hơi cay bắn vào khán đài kín người, lối thoát chật, cửa không mở hết: đó chính là kịch bản mà quy định an toàn sân của FIFA từ lâu đã cấm.
Ở Việt Nam
Bóng đá Việt Nam chưa có thảm hoạ khán đài quy mô lớn, nhưng các vấn đề quen thuộc vẫn còn: pháo sáng, ném vật thể xuống sân, xô xát giữa hai nhóm cổ động viên, phản ứng quá khích với trọng tài. Điều lệ giải cấm các hành vi này, câu lạc bộ có cổ động viên vi phạm bị phạt tiền và có thể phải đá không khán giả.
Điều đáng học từ thế giới là: phạt nặng thôi chưa đủ. Sân cần lối thoát hiểm thông thoáng, bán vé đúng sức chứa, tách khu khán giả đội khách, lực lượng an ninh được huấn luyện để xử lý đám đông chứ không chỉ để dẹp. Và các hội cổ động viên cần có tiếng nói, có người liên lạc với câu lạc bộ, để chính họ tham gia giữ trật tự.
Góc nhìn hôm nay: điều người hâm mộ có thể làm
- Biết lối thoát khi vào sân: để ý cửa ra gần nhất, không đứng chặn lối đi giữa các khán đài.
- Không mang pháo sáng. Thứ ánh sáng đẹp trên ảnh có thể gây bỏng nặng cho người đứng cạnh.
- Tách mình khỏi đám đông quá khích khi thấy không khí bắt đầu căng, thay vì đứng xem.
- Khi chen lấn: giữ hai tay trước ngực tạo khoảng thở, đi theo hướng chéo về phía có khoảng trống, không cố đi ngược dòng.
- Đọc thêm: báo cáo của Hillsborough Independent Panel (2012) và báo cáo Taylor (1990) đều được công bố công khai; cuốn "Among the Thugs" của Bill Buford là ghi chép người trong cuộc về giới hooligan Anh thập niên 1980.
Câu hỏi thường gặp
Hooligan là gì?
Hooligan là những người lợi dụng bóng đá để gây rối, đánh nhau, phá hoại. Hiện tượng này nổi lên mạnh ở Anh thập niên 1970–1980, với các nhóm có tổ chức gắn với từng câu lạc bộ. Ngày nay chữ này dùng chung cho cổ động viên quá khích ở mọi nước.
Thảm hoạ Heysel xảy ra năm nào?
Thảm hoạ Heysel xảy ra ngày 29/5/1985 ở Brussels, trước trận chung kết Cúp C1 giữa Liverpool và Juventus. Một bức tường sụp khi khán giả bị dồn ép, 39 người chết. Các câu lạc bộ Anh sau đó bị cấm thi đấu ở châu Âu 5 năm.
Thảm hoạ Hillsborough có phải do cổ động viên gây ra không?
Không. Phiên điều tra chính thức năm 2016 kết luận 97 nạn nhân bị giết hại trái pháp luật và cổ động viên không góp phần gây ra thảm kịch. Nguyên nhân chính là sai sót trong kiểm soát đám đông và thiết kế khán đài có rào kín.
Vì sao sân bóng ở Anh chỉ có ghế ngồi?
Sau thảm hoạ Hillsborough, báo cáo Taylor năm 1990 khuyến nghị sân hai hạng cao nhất chuyển sang toàn ghế ngồi để giảm nguy cơ chen lấn. Từ năm 2022, Anh cho phép lại các khu đứng an toàn có lan can từng hàng.
Thảm hoạ Kanjuruhan là gì?
Đó là thảm kịch ở sân Kanjuruhan, Malang (Indonesia) ngày 1/10/2022. Cảnh sát bắn hơi cay vào khán đài sau trận đấu, khán giả chen nhau ở lối ra và 135 người chết. Đây là một trong những thảm hoạ sân vận động tồi tệ nhất lịch sử.